Q Klavye Sorunu Ve Bilgisayarlarda Türkçe Karakterler

Ki?isel bilgisayarlar?n yayg?nla?mas?yla birlikte ba?lang?çta dikkati çekmeyen ve ilgili kurulu?larca üzerinde durulmayan Q klavye sorunu, asl?nda en aç?k biçimiyle dilde ya?ad???m?z yabanc?la?man?n bir ba?ka boyutudur.

Bas?nda Emre Aköz, Yurtsan Atakan, Erkan Çelebi, H?ncal Uluç, Tu?rul ?avkay, Emre Kongar, Do?an H?zlan gibi tan?nm?? yazarlar?m?z?n yaz?lar?yla gündeme gelen klavye tart??mas?nda, ço?unluk F klavyeden yanayd?. Genç ku?aklar?n Q klavye kulland???n? söyleyenler de vard?, bunun bir al??kanl?k meselesi oldu?unu yazanlar da... Bu tart??may? ku?atma alt?ndaki Bizans'?n 'meleklerin cinsiyeti tart??mas?na. benzetenler bile ç?kt?.

?lk bak??ta Türkiye'nin gündeminde önemli sorunlar?n bulundu?u bir dönemde F - Q klavye tart??mas?n? anlams?z, hatta fantezi görülebilir. Ama, Türkiye'ye Q klavyenin giri?iyle, daha do?ru bir söyleyi?le Q klavye dayatmas?yla dilde görülen yabanc?la?ma aras?nda bir farkl?l?k yok. Mutfa??m?zdan müzi?imize, al??veri? al??kanl?klar?m?za kadar hayat?n hemen her alan?nda ya?anan Anglosakson kültürünün yo?un etkisinin bir parças?d?r Q klavye...

Türkçeye en uygun klavye olan F klavye (pek ço?unun dedi?i gibi E^klâv-ye de?il, harflerin Türkçe okunu? biçimine göre Fe klavye) uzun çal??malardan sonra daktilolarda en kolay, en h?zl? ve hatas?z yazmak amac?yla üretilmi?ti.

Daktilolar?n kullan?lmaya ba?land??? dönemde, s?k kullan?lan harflerin yan yana bulunmas?, h?zl? yazma s?ras?nda harf çubuklar?n?n birbirine tak?lmas?na yol aç?yordu. Bu olumsuzlu?a çözüm bulmak amac?yla harflerin klavyenin de?i?ik yerlerine serpi?tirilmesi uygulamas?na gidildi. S?k kullan?lan harflerin klavyede da??t?lmas?na ra?men bugün çok h?zl? daktilo yazanlar?n, zaman zaman harf çubuklar?n?n birbirine girmesine sebep olduklar? görülür.

Dünyada klavyelerin olu?turulmas? konusunda bir standart bulunmamakta, de?i?ik diller için de?i?ik klavyeler üretilebilmektedir. Fransa için üretilen klavyeler A harfi ile ba?l?yordu. Bu klavyelerin ilk s?ras?ndaki soldan alt? harf AZERTY ?eklindedir. ?ngilizcenin ana dili oldu?u ülkelerde ise klavyenin birinci s?ras?nda soldan ilk alt? harf QWERTY'dir. ?lk harfi dolay?s?yla bu klavye de Q klavye olarak adland?r?l?r. Türkiye için üretilen klavyede ise ilk s?rada FGGIOD harfleri bulunmaktad?r. F harfiyle ba?lad??? için F klavye olarak adland?r?lmaktad?r.

Türkçe sözlerde çok s?k kullan?lan seslerin kar??l??? olan harfler bu klavyede en kolay ula??labilecek yerlere serpi?tirilmi?ti. Türkçedeki harflerin kullan?lma oranlan, ünlü-ünsüz ses ili?kileri, hece ve söz yap?s?, parmaklar?n kuvvet, yetenek ve i?leklikleri göz önünde bulundurularak üretilen F klavye, bu özellikleri bak?m?ndan Türkçeye çok uygundu. Yakla??k 30.000 Türkçe sözün ölçü al?nd??? bir de?erlendirmede a harfi 26.323, e harfi 16.308, k harfi 13-542, i harfi 13.384, m harfi 11.263, l harfi 10.496, t harfi 9-669, r harfi 8.698 kez geçmekteydi. Bu oran göz önünde bulundurularak söz konusu harfler, F klavyede en uygun yerlere yerle?tirilmi?ti. Q klavyede ise en çok kullan?lan harfler tabir caizse klavyenin en ücra kö?elerine da??t?lm?? durumdad?r. Buna kar??l?k, Türkçede 30.000 sözde sadece 125 defa geçen ve en az kullan?lan harf olan j harfi, Q klavyede en uygun yere konulmu?tur. F klavyede bu harfin yerinde Türkçede en fazla kullan?lan ünsüz olan k harfi bulunmaktad?r.

Ülkemizde Bakanl?klar Aras? Standardizasyon Komitesi 20 Ekim 1955 günü F klavyenin bu özelli?ini resmen kabul etmi?, daha sonra Türk Standartlar? Enstitüsü ile Devlet Malzeme Ofisi de bu karar? benimsemi?tir. Gümrükler Yasas?na da standartlara uymayan klavyelerin ithalini yasaklayan bir madde eklenmi?tir. Bütün bunlar?n sadece daktilolar için geçerli oldu?u gibi yanl?? bir dü?ünceyle bilgisayar klavyelerine bu kurallar?n uygulanmas? ne yaz?k ki ihmal edilmi?tir. Oysa i?letim sistemlerinde F klavyeyi etken hâle getirmek son derece kolayd?r. Son kullan?c?n?n bilgisayar? al?rken F Türkçe klavye istemesi yeterlidir. Ülkemizde bilinçli tüketicili?in yayg?n oldu?unu söylemek zor. Bilgisayar sat?c?lar?, son kullan?c?y? 'Türkçe Q klavye diyerek yan?ltmaktad?r. Son kullan?c?lar?n büyük bir bölümü de 'Türkçe klavye' sözüne aldanarak Q klavye ma?durlar? aras?na kat?l?r. Bilgisayar?n? kurar, kar??s?na geçer ama bir de bakar ki daktilolarda al???k oldu?u sistemin aksine harfler ilgisiz yerlerde bulunmaktad?r. Hele bir de i?letim siteminde Türkçe seçilmemi?se uzun süre bocalar durur klavye ma?duru. Tüketici çaresizdir. Bu durumda tüketicinin hakk?n? öncelikle ilgili bakanl?klar?n, kurumlar?n ve kurulu?lar?n korumas? gerekiyor. Sanayi ve Ticaret Bakanl???n?n, Gümrük Müste?arl???n?n, Türk Standartlar? Enstitüsünün üretilen ve ithal edilen bilgisayarlar?n F klavyeli olma ?art?n? i?letmesi gerekmektedir.

Ki?isel bilgisayarlarda çözüm bu kadar kolay. ?steyen daha sonra bile F klavye alarak iki tu? yard?m?yla bilgisayar?n? kolayca F klavyeye çevirebilir. Ancak, bu durum benim gibi dizüstü bilgisayar kullan?c?lar? için ne yaz?k ki o kadar kolay de?il. Üretilen veya ithal edilen dizüstü bilgisayarlar?n neredeyse tamam? Q klavye. Dizüstü bilgisayara bir ba?ka klavye takmak da uygun bir çözüm de?il. Ya kutusundan yeni ç?km?? el de?memi? bilgisayar?n?zda tu?lar? yerinden ç?kararak kendi klavyenizi olu?turacaks?n?z ya da Q klavyeyi sineye çekeceksiniz.

Durum avuçiçi bilgisayarlarda ise daha vahim. Avuçiçi bilgisayarlarda yer alan çizgi klavyelerin ço?unda ?, ?, ? gibi Türkçe karakterler yok. Türkçedeki ç, ö, ü gibi harfleri yazmak için ise bir di?er karakter setine geçmek gerekiyor. Bu durum, yazmay? yava?lat?yor. Avuçiçi bilgisayarlarda el yaz?s?nda ise ç, ?, ?, ?, ö, ü harfleri hiç tan?nm?yor. Türkiye'ye her gün yüzlerce ithal edilen avuçiçi bilgisayarlar? kullanmak istedi?inizde Türk yaz?s?na özgü harfler yerine Lâtin alfabesindeki benzer harfleri kullanmak zorunda kal?yorsunuz. Avuçiçi bilgisayarlarda a?a?? sözü asagi, â??k sözü as?k biçiminde yaz?labiliyor.

F klavyenin yayg?nla?mas? için hem bilgisayar kullan?c?lar?n?n hem bilgisayar sat?c?lar?n?n bilinçli davranmas? ve Türkçeye en uygun olan F klavyeyi istemeleri, bunda ?srar etmeleri gerekmektedir. ?lgili bakanl?klar?n ve kurulu?lar?n da bu konudaki mevzuat? uygulamas? esast?r.

Tasar?mc?lar, gelece?in bilgisayar?n?n klâvyesiz olaca??n? söylüyorlar. Konu?may? yaz?ya çeviren ayg?t üzerinde çal??malar epeydir sürüyor ve bu yolda çok mesafe al?nd?. Bu bilgisayarlarda insan sesini yaz?ya çeviren bir düzenek bulunacak. Böylece bilgisayarda parmaklar?m?zla yazmak yerine konu?arak yazaca??z. Dactylographe sözündeki daktylos 'parmak' anlam?ndad?r. Eski Yu-nan'da parmaklar?n? ustal?kla kullanan mitolojik varl?klara da Daktyloi deniliyordu. Konu?may? yaz?ya çevirecek düzene?e biz ?imdiden sesyazar sözünü öneriyoruz. Ancak, sesyazar?n sesleri Türk alfabesine çeviren bir düzene?e sahip olmas? için ?imdiden çal??malar?n ba?lamas? gerekiyor. Dillerde seslerin ço?u ortakt?r ama bu seslerin yaz?daki kar??l?klar? farkl? olabilir. Söz geli?i Türkçedeki /ç/ sesinin harf kar??l??? Türkçe yaz?s?nda ç, ?ngiliz alfabesinde ise ch'dir. /?/ sesinin kar??l??? olan harf ise Türk yaz?s?na özgüdür. Gelecekte daha fazla karma?a ya?an?lmamas? için ülkemizde de bu konudaki çal??malar?n ilgili kurumlarca desteklenmesi ve önlemlerin al?nmas? gerekmektedir. Türkçeye özgü harfler ve Lâtin-1 karakter kodlar? F klavyenin yeniden yayg?nla?t?r?lmas?n?n yan? s?ra bir ba?ka konuya da

dikkatleri çekmek gerekiyor. Alfabemizdeki Türkçeye özgü Ç, ç, G, ?, ?, ?, Ö, ö, ?, §, Ü, ü harflerinin bilgisayarlardaki Lâtin-1 karakter kodlan içerisinde yer almamas?, ba?ta e-posta ileti?iminde olmak üzere çe?itli bilgisayar yaz?l?mlar?nda sorunlara yol açmaktad?r. Gönderilen e-postalarda Türkçe karakterlerin yerinde kimi zaman kargac?k burgac?k ?ekillerin ç?kmas? bu yüzdendir. Türk alfabesindeki ? harfi yerine p, ? harfi yerine y, ? yerine de Ö ?ekillerinin göründü?ü iletilerin dilini Türkçe (ISO) hâline getirerek düzeltebilirsiniz. Bunun için biraz u?ra?man?z gerekiyor. Ama Türkçe karakter kodlar?n?n e?le?medi?i durumlarda Türkçe karakterin yerine tek bir ?ekil de?il de üç, dört, hatta be? karakterin bir araya gelerek karma kar???k görünümdeki iletileri okumak, en zor bilmeceyi çözmekten daha da zor olmaktad?r.

Çe?itli kurulu?larca üretilen yaz?l?mlarda bu karakterler için de?i?ik çözüm yollar?na ba?vurulmakta, bu da bilgisayarlar ve yaz?l?mlar aras?nda uyumsuzlu?a yol açmaktad?r. Bu durumda bilgisayar kullan?c?lar? söz konusu karakterleri kullanmak yerine Lâtin yaz?s?ndaki temel karakterleri tercih etmektedirler. E-posta iletilerinde de benzer uygulamaya ba?vurulmas?, giderek Türkçeye özgü harflerin bilgisayar ortam?nda kullan?lmamas? gibi bir tehlikeyi gündeme getirmektedir. Bili?im teknolojilerinin giderek geli?ti?i ve hayat?n pek çok alan?n? etkiledi?i göz önüne al?nacak olursa, dilimiz aç?s?ndan son derece önemli olan bu soruna da bir çözüm bulmak gerekmektedir.

Öte yandan Türk dünyas?nda ortak alfabe kullan?lmas? dü?üncesi de, Türkçe karakterlerin Lâtin-1 karakter kodlar? içerisinde yer almamas? yüzünden güçlüklerle kar?? kar??yad?r. Bu yüzden, baz? Türk cumhuriyetlerinde ,r sesi için sb, ç sesi için eh harf gruplar? kabul edilmi?, ö ve ü sesleri de o' ve u biçiminde kar??lanmaya ba?lanm??t?r.

Hem ülkemizde yaz? birli?inin korunmas? hem de Türk dünyas?nda ortak alfabe kullan?lmas?n?n sa?lanmas? bak?m?ndan, her türlü bilgisayar yaz?l?m?nda ve donan?m?nda Türkçe karakter zorunlulu?u ile ilgili düzenlemenin bir an önce yap?lmas? ve gerek ülkemizde üretilen, gerek ithal edilen her türlü yaz?l?mda, donan?mda Türkçe karakter setinin yer almas? zorunlulu?unun getirilmesi ve standart olarak kabul edilen Lâtin-1 karakter kodlar?na Türkçe karakterlerin yerle?tirilmesi için gerekli giri?imlerde bulunulmas? gereklilik hâline gelmi?tir.

Bu konuda yetkililer Sanayi ve Ticaret Bakanl???, Türk Standartlar? Enstitüsü Ba?kanl??? gibi kurulu?lard?r. Türk Dil Kurumu, yetkili kurulu?lara ba?vuruda bulunarak gerekli önlemlerin al?nmas? ve çal??malar?n ba?lat?lmas? dile?ini iletmi?tir. Klavye sorununda oldu?u gibi bu konuda da tüketicilerin bilinçli davranmalar?, sorunun çözümünü daha da kolayla?t?racakt?r.

Türk Dili Dergisi, S.616, s.353-356, Nisan 2003