Çiçek ve Renk Adlar?na Dair - Be?ir Ayvazo?lu AnaDilim.Org -Türkçe Gönüllüleri - Yabanc? Dille E?itime Hay?r! Türk Lehçeleri Makaleler Gasp?ral?

?u söz yan?lm?yorsam Sait Faik'e aittir. "Çiçek ve bal?k adlar?n? bilmeyen hikâye yazamaz. Bu çok do?ru sözdeki "çiçek" kavram? "bitki" olarak geni?letilip renk adlar? da ilâve edilirse, bence daha kavray?c? bir prensip elde edilmi? olur.

K?rsal bölgelerden ?ehirlere do?ru gittikçe h?zlanan göç ve buna paralel olarak ya?anan ?ehirle?me, toprakla aram?zdaki ili?kileri iyiden iyiye bozdu. Çocuklar bir tutam ye?illi?e ve "bir avuç gökyüzü"ne hasret, darac?k apartman dairelerinde ?uuruna varamad?klar? bir kâbus ya??yorlar. Ne bitkileri tan?yorlar, ne böcekleri, ne ku?lar?, ne de birkaç? d???nda-di?er hayvanlar?. B?rak?n k?rlarda yeti?en binlerce bitki çe?idinin adlar?n?, bir anket yap?lsa , bir ç?rp?da be?-on çiçek ad? sayan kaç ki?i ç?kar merak ediyorum. Elbette bu olumsuz geli?mede Türkçedeki daralman?n ve fakirle?menin pay? da büyüktür. Hadi itiraf edelim; art?k çocuklar?m?z ana dillerini de ö?renemiyorlar. Konu?tuklar?, Türkçenin karikatüründen ba?ka bir ?ey de?il.

Bana öyle geliyor ki, bitki, böcek, ku? ve renk adlar?, dillerin gizli hazineleridir; onlara bakarak bir halk?n hayal gücü, tabiatla ili?ki biçimi dünya görü?ü ve realite kavran??? hakk?nda aç?k seçik fikirler edinilebilir. ?nanmazsan?z, Turhan Baytop'un Türkçe Bitki Adlar? Sözlü?ü'nü aç?p bak?n. Türkiye'de yeti?en bitkiler, Türkçe bitki adlar? ve bitkiler etraf?nda olu?an kültür hakk?nda önemli ara?t?rmalar? olan Baytop Hoca 1994 y?l?nda Türk Dil Kurumu Yay?nlar? aras?nda ç?kan (yeni bask?lar?n?n yap?l?p yap?lmad??? bilmiyorum) bu nefis sözlükte büyük bir bo?lu?u doldurmu?tur.

Türkçe bitki adlar? ba?l???na bir âlem; çok zekice hattâ muzipçe olanlar? var. Turhan Baytop'un sözlü?ünü gözden geçirirken, önce hâf?zamda yer etmi?, benim için hât?ra de?eri ta??yan bitkilerin adlar?n? aram?? ve hepsini de bulmu?tum. Bana özel bir dünyay? bir duyum biçimini ve bir na?meyi veren Evelik, Yemlik ve Mad?mak bitkilerinin Lâtince adlar?n? ö?renince bir tuhaf oldu?umu söylesem inan?r m?s?n?z? Sanki bu üçlü birden benim dünyam?n mal? olmaktan ç?km??t?. Mayho? tad?n? hâlâ dama??mda hissetti?im kuzukula?? me?erse evelik otunun da dahil oldu?u rumex alt cinsine ba?l? bir otmu?, baz? bölgelerde Ek?imenek, Ek?imik, Ek?imcik ve Ek?incik de deniliyormu?. Ayn? aileye mensup birçok otun genel ad? lâbada imi?. Bahar müjdecileri olan Nevruz çiçe?ini, Çi?demi ve Kardeleni unutmad?m; çocuklu?umda, Zara'da bahara do?ru bu çiçeklerden toplamak için k?rlara ç?kt???m?z? iyi hat?rl?yorum. Çok zaman ellerimiz bo? dönerdik; çocuklar bunlar? nevruz ve çi?demi i?tahla yerlerdi. Nevruz toplaman?n, baz? zamanlardan kalma bir çe?it tören oldu?unu biliyor muydunuz?

Baytop Hocan?n sözlü?üne göre, Nevruz (navruz) Hermodactyloides Spach ve Scorpiris Spach alt cinslerine ba?l? iris türlerine verilen genel isim. Kazakistan'da Baye?ek, K?rg?zistan'da Bayçeçek, Özbekistan'da ise Bahark?z adlar?yla bilinen Nevruz çiçe?i, Türk dünyas?nda dirili?in, tazeli?in, yenilenmenin, gençli?in, bekâretin, safl???n, masumiyetin ve temizli?in sembolü imi?, K?rg?zistan'da bunun için evlenmemi? genç k?zlar?n küpe, kolye gibi tak?lar?nda ve gelin ba?l?klar?nda tek motif olarak yer al?yormu?.

Lâtince as? Crosus olan Çi?deme gelince; Karlar erimeye ba?lar ba?lamaz açan bu aceleci çiçek bahar?n müjdecileri say?l?r. Orta Anadolu'da bahar ba?lang?c?nda oynanan "Çi?dem E?lencesi" adl? bir de çocuk oyunu vard?r. Ellerinde sivri sopalarla tepelere t?rman?p çi?dem toplayan çocuklar, bunlar? i?ne yahut karaçal? dal?na asarak sokak sokak, ev ev dola??r ve bir tekerleme tutturarak bahar?n geli?ini müjdelerler.

Tekerlemedeki Türkçenin güzelli?ine bak?n?z:

Çi?dem çi?dem çiçecik

Ali Baba gökçecik

Çi?dem geldi kap?ya

Ya? ç?kar?n yap?ya

Ya? olmazsa bal olsun

O?lum, u?a??n sa? olsun

Topraktan ba??n? uzat?r uzatmaz, koyun ve keçi gibi hayvanlar taraf?ndan yenildi?i için beyaz çi?deme halk aras?nda Öksüzo?lan da denir. Ayn? çiçek Bekta?ilikte Ehlibeyt'in sembollerinden biridir. Ve nefis bir halk türküsünde çi?dem ve nevruz ?öyle dile gelirler.

Çi?dem der ki ben elây?m

Yi?it ba??na belây?m

Hepisinden ben âlay?m

Benden âlâ çiçek var m?

Al baharl? mavi da?lar

Yarim gurbet elde a?lar

Nevruz der ki ben nazl?y?m

Sarp kayalarda gizliyim

Mavi donlu göz gözlüyüm

Benden âlâ çiçek var m?

Al baharl? mavi da?lar

Yârim gurbet elde a?lar

Lâtince ad? Papaver olan "Gelincik"i etimolojik aç?dan ele al?p inceleyen rahmetli Ali Fehmi Karamanl?o?lu, bu kelimenin Türkçenin en eski kelimelerinden bir olan ve Göktürk kitâbelerinde geçen "gelin" kelimesine küçültme ve sevgi ifade eden -cik ekinin ilâvesiyle meydana geldi?ini söylüyor. K?sacas? halk da? lâlesini küçük bir geline benzeterek adland?rm??t?r. Türk töresinde gelinlik rengi beyaz de?ildir, k?rm?z?d?r. Baytop Hocan?n sözlü?üne göre, gelinli adlar? ta??yan ba?ka çiçekler de var; Gelinfeneri, Gelingöbe?i (Kara hindiba), Gelin Gülü (Çuha çiçe?i), Gelinküpesi (Tavan kiraz?), Gelinparma??, Gelinsaç?, Gelinteli vb.

Baytop Hocan?n sözlü?ünde çocuklu?umun sonbahar?nda iplere dizilmi? o sar?-k?rm?z?-ye?il al?çlar?, karamuklar?, bö?ürtlenleri birer tutam kopar?p birbirimizi dalad???m?z ?s?rgan otlar?n? da arad?m. Birço?unun ne çok e?anlaml?s? varm??. Meselâ al?ç?n e?anlaml?lar?; Geyik dikeni, Hal?ç, Havuç, K?zlar yeme?i, Yemi?en, Yemi?ken vb. Çe?itli bölgelerde ?s?rgana verilen adlar da ilgi çekici; A?dalak, Cuncar, Cizlagan, Cincar, Dak?rdalak, Dala?an, Dalayan diken.

Bir de "gül"ü merak ettim; yabanî gülün Asker Gülü, ?t Gülü, Köpük Gülü gibi adlar? varm??. Eskilerin "gül-i sadberg" dedikleri gülün Türkçe adlar? da ho?; Hokka Gülü, Katkan Gülü, Okka Gülü, Lâtince ad? rosa hemisphaerica olan bir gül çe?idine Sivas çevresinde Kad?ngöbe?i deniliyormu?. Ancak halk?m?z?n gül ad?n? çok sevdi?i anla??l?yor. Güllü birkaç bitki ad? zikretmekle yetiniyorum; Gülburnu, Gül Elmas? (Yabani Gül), Gülfatma, Gülgülüm, Güllügöndürme, Gülgülü (Hatmi, Boynuzlu Gelincik), Güllük (E?relti)

Türkçe renk adlar? da bitki adlar? gibi gitgide unutuluyor. Son zamanlarda yavrua??z?, hâki, tir?e, ebruli gibi renk adlar?n? kullanan birine rastlad?n?z m?? Prof. Dr. Beynun Akyava? bir yaz?s?nda ?ikâyet ediyordu;

"K?rm?z?n?n bir tonuna siklâmen, ye?ilin bir çe?idine petrol, sar?n?n portakal rengine çalan?na da oranj diyoruz. "Rubi"lerimiz, "turkuvaz"lar?m?z, "lilâ"lar?m?z da var. Erbab?, onlar? yâkuti firuze ve leylâk rengi oldu?unu anl?yor. Siklâmen de, petrol de, oranj da, rubi turkuvaz, lilâ da Frans?zca öz Türkçe de?il. Tunuslu bir dostla konu?uyordum. Narenc'i Arapça'da hangi mânâda kullan?yorsunuz dedim. Narenc, 'greypfrut'tur dedi. Portakala bortugal derlermi?. Demek ki Frans?zlara bir narenc vermi?iz. Portekiz'i alm??s?n?z dedim. Bilindi?i üzere, "Portügal", Frans?zca Portekiz'dir ve evvelâ 'Çin elmas?' denilen portakal? Çin'den al?p Avrupa'ya getirenler de Portekizlilerdir. Portügal; Arapça portugal, Türkçe portakal olmu?"

Asl?nda diller buzda?lar? gibidirler, suyun alt?ndaki büyük k?sm? ke?fetmeye ba?lad???n?z zaman o dile nüfuz edebilir ?air, yazar veya dü?ünür olabilirsiniz. Turhan Baytop Hoca, derin sulara dalarak buzda??ndan küçük bir parçay? su yüzüne ç?karm??. Orada kim bilir daha ne hazineler yat?yor. Türkçenin dalg?çlar? haydi i? ba??na!

Not: Merakl?lar? için Türkçe çiçek ve renk adlar?ndan iki küçük liste sunuyorum.

Ç?ÇEK ADLARI

Ana Kokusu: Sar? ?ebboy

Anas?na Babas?na Pay Veren: Aslana?z?

Ate? Çiçe?i

Âvize Fidan?

Ay Çiçe?i

Ay? Pençesi

Babunec: Papatya

Ball?baba

Benef?e: Menek?e

Boru Çiçe?i

Boyaçiçe?i

Buhurumeryem

Cemali Güzel

Ci?erci S???r?

Civan Perçemi

Çad?r Perçemi

Çad?r Çiçe?i

Çakal Nergisi

Çalba

Çark?felek

Ç?ng?rak otu

Çi?dem

Çobanyast???

Çuha Çiçe?i

Da?çay?

Da?sümbülü

Deligül: Menek?e Gülü

Devedikeni

Devetaban?

Dönbaba

Ebegümeci

E?reltiotu

Erguvan

E?ek Lâlesi

E?ek Dikeni

Fesle?en

F?r?ld?k Çiçe?i: Çark?felek

Firuze Çiçe?i

Fulya

Gardenya

Gâvur Gülü

Gecesefas?

Gelincik

Geven

Gu?u Çiçe?i: Hüsnüyusuf

Gül

Güldefne

Galhatmi

Gülibri?im

Gündündü :Ayçiçe?i

Günebakan: Ayçiçe?i

Günü? Gülü

Han?m Dü?mesi

Han?m Salland?

Han?meli

Haseki Küpesi

Ha?ha? Çiçe?i

Hatmi

Helyotrop

Hercai Menek?e

Hezaren

Horoz ibi?i

Hüsnüyusuf

It?r Çiçe?i

?tri?ahi

?nci Çiçe?i

Kadife Çiçe?i

Kahkaha Çiçe?i

Kamelya

Kan Damlas?

Kandil Çiçe?i: Civan Perçemi

Karagözlüm

Karanfil

Kartopu

Kas?mpat?

Kaynanadili

Ke?i?ba??

Kevke

K?na Çiçe?i

Kirli Han?m

Koçuk

Korunga

Ku?konmaz

Küpe Çiçe?i

Küsme Çiçe?i: Mimoza

Küstüm Çiçe?i: Küsme çiçe?i

Lâden A?ac?

Lâle

Lâle-i Nu'man: Gelincik

Lâtin Çiçe?i

Leylâk

Lisan-i Sevir

Mahmur Çiçe?i: Çi?dem

Manisa Lâlesi

Manolya

Menek?e

Menek?e Gülü

Menev?e: Menek?e

Meryamana Eli: Buhurumeryem

Meryemana Kandili: Buhurmeryer

Meyan

Mimoza

Mine Çiçe?i

Mor Salk?m

Mümüdük

Mü?gülüm

Nergis

Nevruz Çiçe?i

Nilüfer

Orman Gülü

Ortanca

Öksüzo?lan: Beyaz Çi?dem

Öküz Dili: Lisan-? Sevir

Papatya

Patlak Çiçe?i

Piyan

Reyhan

Sabun Çiçe?i

Saffetiderûn

Saks? Çiçe?i

Saray Çiçe?i: Hezaren

Saray pat?

Sardunya

Sarma??k

Semen:Yasemin

S???rdili: Lisan-? Sevir

S???rkuyru?u

Sim

Susen

Sünbül

?akay?k

?kay?k-? Numan: Gelincik

?ebboy

Terslâle

Toprak Kabul Etmez

Turna Gagas?: Dönbaba

Üçgül

Vapurduman?

Yaban Gülü: Nesrin

Yanardöner

Yasemin

Yer Somunu

Y?lan Yast???

Y?ld?z Çiçe?i

Yüksükotu

Zambak

Zerrin: Fulya

Zerrinkadeh: Nergis

Zeymuran

Zülfüarus

RENK ADLARI

Al

Alt?nsar?s?

A??

Ate?i

Baruti

Beyaz

Boz

Çamgöbe?i

Çividi

Devetüyü

Ebruli

Eflatun

Erguvan

F?st?ki

Fildi?i

Firuze

Fulya Sar?s?

Gelincik K?rm?z?s?

Gökmavisi

Gülkurusu

Gülpenbesi

Gümü?i

Hac?ye?ili

Haki

Kahverengi

Kara

Kavuniçi

Kestane

K?z?l

Kimyoni

Kiraz

Kuzguni

Küfye?ili

Külrengi

Lacivert

Leylâk

Limonküfü

Limoni

Mavi

Menek?e

Mor

Narçiçe?i

Nefti

Örteksay?

Patl?cani

Pembe

Samansar?s?

Sar?

Siyah

?arabi

Tarç?ni

Tir?e

Turuncu

Vi?ne

Yakut

Yavrua?z?

Ye?il

Zeytinye?ili

Zifirî

Zümridî

Be?ir Ayvazo?lu