Büyük Harflerin Kullan?ld??? Yerler |
Büyük harflerin kullan?ld??? yerler a?a??da s?ralanm??t?r:
A. Cümle büyük harfle ba?lar: Ak akçe kara gün içindir.
Hayatta en hakiki mür?it ilimdir, fendir. (Atatürk)
Cümle içinde t?rnak veya yay ayraç içine al?nan cümleler büyük harfle ba?lar ve sonlar?na uygun noktalama i?areti (nokta, soru, ünlem) konur:
Atatürk, "Muhtaç oldu?un kudret, damarlar?ndaki asil kanda mevcuttur!" diyor.
Anadolu kentlerini, köylerini (Köy sözünü de çekinerek yaz?yorum.) gezsek bile görmek için de?il, kendimizi göstermek için geziyoruz.
(Nurullah Ataç)
Ancak iki çizgi aras?ndaki aç?klama cümleleri büyük harfle ba?lamaz:
Bir zamanlar -bu zamanlar çok da uzak de?ildir, bundan on, on iki y?l önce- Türk saltanat?n?n maddi s?n?rlar? uçsuz bucaks?z denilecek kadar geni?ti.
(Yakup Kadri Karaosmano?lu)
?ki noktadan sonra gelen cümleler büyük harfle ba?lar:
Menfaat sandalyeye benzer: Ba??nda ta??rsan seni küçültür, aya??n?n alt?na al?rsan yükseltir. (Cenap ?ahabettin)
Ancak iki noktadan sonra cümle niteli?inde olmayan örnekler s?raland???nda bu örnekler büyük harfle ba?lamaz:
Bu eskili?i siz de çok evde görmü?sünüzdür: duvarlarda çiviler, çivi yerleri, lekeler... (Memduh ?evket Esendal)
UYARI: Rakamla ba?layan cümlelerde rakamdan sonra gelen kelime büyük harfle ba?lamaz: 2005 y?l?nda Türk Dil Kurumunun 73. y?l?n? kutlad?k.
UYARI: Örnek niteli?indeki kelimelerle ba?layan cümlede de ilk harf büyük yaz?l?r: "Banka, bütçe, devlet, f?nd?k, kanepe, menek?e, ?emsiye" gibi yüzlerce ke¬lime, kökenleri yabanc? olmakla birlikte art?k dilimizin mal? olmu?tur. "Et-, ol-" fiilleri, dilimizde en s?k kullan?lan yard?mc? fiillerdir.
B. Dizeler genellikle büyük harfle ba?lar:
Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi;
Olmaya devlet cihanda bir nefes s?hhat gibi.
(Muhibbi)
Korkma! Sönmez bu ?afaklarda yüzen al sancak
Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.
(Mehmet Akif Ersoy)
Bin atl? ak?nlarda çocuklar gibi ?endik;
Bin atl? o gün dev gibi bir orduyu yendik.
(Yahya Kemal Beyatl?)
C. Özel adlar büyük harfle ba?lar:
1. Ki?i adlar?yla soyadlar? büyük harfle ba?lar: Mustafa Kemal Atatürk, ?smet ?nönü, Kâz?m Karabekir, Ahmet Ha?im, Tevfik Fikret, Mehmet Emin Yurdakul, Hüseyin Cahit Yalç?n, Orhan Veli Kan?k, Sait Faik Abas?yan?k, Yunus Emre, Evliya Çelebi, Gevheri, Karacao?lan, Â??k Ömer, Wolfgang von Goethe, Wilhelm Radloff, Vilhelm Thomsen, Victor Hugo.
Takma adlar da büyük harfle ba?lar: Muhibbi (Kanuni Sultan Süleyman), Demirta? (Ziya Gökalp), Tarhan (Ömer Seyfettin), Aka Gündüz (Hüseyin Avni, Enis Avni), Kirpi (Refik Halit Karay), Deli Ozan (Faruk Nafiz Çaml?bel), Server Bedi (Peyami Safa), ?rfan Kudret (Cahit S?tk? Taranc?), Mehmet Ali Sel (Orhan Veli Kan?k).
2. Ki?i adlar?ndan önce ve sonra gelen sayg? sözleri, unvanlar, lakaplar, meslek ve rütbe adlar? büyük harfle ba?lar: Cumhurba?kan? Mustafa Kemal Atatürk, Kaymakam Erol Bey, Say?n Prof. Dr. Hasan Eren, Hamdi Bey, Mustafa Efendi, Zeynep Han?m, Bay Ali Çiçekçi, Prof. Dr. Mehmet Kaplan, Doktor Behçet Uz, Mare?al Fevzi Çakmak, Yüzba?? Cengiz Topel; Fatih Sultan Mehmet, Yavuz Sultan Selim, Kanuni Sultan Süleyman, Genç Osman, Deli ?brahim, Avc? Mehmet, Ni?anc? Mehmet Pa?a, Deli Petro.
Akrabal?k bildiren kelimeler büyük harfle ba?lamaz: Tülay abla, Ay?e teyze, Fatma nine, Kemal day?, Saim amca, Ali eni?te.
Akrabal?k bil¬diren kelimeler ba?a geldi?inde lakap yerine kullan?ld??? için büyük harfle ba?¬lar: Nene Hatun, Baba Gündüz, Day? Kemal, Hala Sultan.
Baz? tarihî ve menk?bevi ?ahsiyetlerde ise akrabal?k bildiren kelime sonda oldu?u hâlde unvan de?eri kazand??? ve özel ada dâhil oldu?u için büyük harfle yaz?l?r: Gül Baba, Susuz Dede, Adile Hala, Gülsüm Bac?, Sultan Ana.
Resmî yaz?larda sayg? bildiren sözlerden sonra gelen ve makam, mevki, unvan bildiren kelimeler de büyük harfle ba?lar:
Say?n Bakan,
Say?n Ba?kan,
Say?n Rektör,
Say?n Vali,
Hitap kelimeleri de bü¬yük harfle ba?lar:
Sevgili Karde?im,
Aziz Dostum,
De?erli Arkada??m,
3. Hayvanlara verilen özel adlar büyük harfle ba?lar: Sar?k?z, Fino, Karaba?, Pamuk, Minno?, Tekir.
4. Millet, boy, oymak adlar? büyük harfle ba?lar: Türk, Alman, ?ngiliz, Rus, Arap, Japon; O?uz, Kazak, K?rg?z, Özbek, Tatar; Karakeçili, Hac?musal?.
5. Dil ve lehçe adlar? büyük harfle ba?lar: Türkçe, Almanca, ?ngilizce, Rusça, Arapça; O?uzca, Kazakça, K?rg?zca, Özbekçe, Tatarca.
6. Devlet adlar? büyük harfle ba?lar: Türkiye Cumhuriyeti, Amerika Birle?ik Devletleri, Suudi Arabistan, Azerbaycan Cumhuriyeti.
7. Din ve mezhep adlar? ile bunlar?n mensuplar?n? bildiren sözler büyük harfle ba?lar: Müslümanl?k, Müslüman; Hristiyanl?k, Hristiyan; Musevilik, Musevi; Budizm, Budist; Hanefilik, Hanefi; Malikilik, Maliki; Protestanl?k, Protestan; Katoliklik, Katolik.
8. Din ve mitoloji ile ilgili özel adlar büyük harfle ba?lar: Tanr?, Allah, Cebrail, Zeus, Oziris, Kibele. Ancak tanr? kelimesi özel ad olarak kullan?lmad???nda küçük harfle ba?lar: Eski Yunan tanr?lar?. Baz? dinî terimlerin küçük harfle ba?lamas? gelenekle?¬mi?tir: cennet, cehennem, uçmak, tamu, peygamber, s?rat köprüsü.
9. Gezegen ve y?ld?z adlar? büyük harfle ba?lar: Merkür, Neptün, Plüton, Halley, Dünya,Güne?, Ay vb.
UYARI: Dünya, güne?, ay kelimeleri gezegen anlam? d???nda kullan?ld???nda küçük harfle ba?lar.
10. Yer adlar? (k?ta, bölge, il, ilçe, köy, semt, cadde, sokak, semt vb.) büyük harfle ba?lar: Asya, Avrupa, Afrika, Amerika; ?ç Anadolu, Do?u Anadolu, Güneydo?u Anadolu, Yak?n Do?u; Ankara, ?stanbul, Ta?kent, Ba?dat, Moskova; Turgutlu, Ürgüp, Ahlat; Çay?rba??, Akçaköy; Bahçelievler, Cebeci; Atatürk Bulvar?, Ziya Gökalp Caddesi; Sankiyedim Soka??, Asmal?mescit Soka??.
UYARI: Do?u ve bat? sözleri yön bildirdi?inde küçük olarak yaz?l?r: Bursa?n?n do?usu. Bu sözler dü?ünce, hayat tarz?, politika vb. anlamlar bildirdi?inde ise büyük olarak yaz?l?r: Bat? medeniyeti, Do?u mistisizmi vb.
Yer adlar?nda ilk isimden sonra gelen deniz, nehir, göl, da?, bo?az vb. tür bildiren ikinci isimler büyük harfle ba?lar: A?r? Da??, Aral Gölü, Çanakkale Bo?az?, Dicle Irma??, Ege Denizi, Erciyes Da??, F?rat Nehri, Tuna Nehri, Van Gölü, Zigana Geçidi, Süvey? Kanal?.
UYARI: Özel ada dâhil olmay?p tamlama kuran ?ehir, il, ilçe, bucak, belde, köy vb. sözler küçük harfle ba?lar: Konya ili, Etimesgut ilçesi, Taflan köyü vb.
Mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak adlar?nda geçen mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak kelimeleri büyük harfle ba?lar: Gazi Osmanpa?a Mahallesi, Y?ld?z Mahallesi, Yunus Emre Mahallesi, Karaköy Meydan?, Zafer Meydan?, Gazi Mustafa Kemal Bulvar?, Ziya Gökalp Bulvar?, Nene Hatun Caddesi, Cemal Nadir Soka??, Fevzi Çakmak Soka??, ?nk?lap Soka??, Re?at Nuri Soka??, Türk Oca?? Soka??.
UYARI: Yer bildiren özel isimlerde de k?saltmal? söyleyi? söz konusu oldu?u zaman, kelime ba??nda büyük harf kullan?l?r: Hisar?dan, Bo?az?dan, Bulvar?dan.
11. Saray, kö?k, han, kale, köprü, an?t vb. yap? adlar?n?n bütün ke¬limeleri büyük harfle ba?lar: Topkap? Saray?, Dolmabahçe Saray?, ?shakpa?a Saray?, Çankaya Kö?kü, Horozlu Han, Ankara Kalesi, Alanya Kalesi, Galata Köprüsü, Fatih Sultan Mehmet Köprüsü, Mostar Köprüsü, Beyaz?t Kulesi, Zafer Abidesi, Bilge Ka?an An?t?.
12. Kurum, kurulu? ve kurul adlar?n?n her kelimesi büyük harfle ba?lar: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk Dil Kurumu, Dil ve Tarih-Co?rafya Fakültesi, Devlet Malzeme Ofisi, Millî Kütüphane, Çocuk Esirgeme Kurumu, Atatürk Orman Çiftli?i, Çankaya Lisesi; Anadolu Kulübü, Mavi Kö?e Bakkaliyesi; Türk Oca??, Ye?ilay Derne?i, Muharip Gaziler Derne?i, Emek ?n?aat; Bakanlar Kurulu, Dan??ma Kurulu, Talim ve Terbiye Kurulu Ba?kanl???; Türk Dili ve Edebiyat? Bölümü.
13. Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge adlar?n?n her kelimesi büyük harfle ba?lar: Medeni Kanun, Borçlar Hukuku (kanun), Atatürk Uluslararas? Bar?? Ödülü Tüzü?ü, Telif Hakk? Yay?n ve Sat?? Yönetmeli?i.
UYARI: Kurum, kurulu?, kurul, merkez, bakanl?k, üniversite, fakülte, bölüm, kanun, tüzük, yönetmelik vb.ni bildiren kelimeler, belli bir kurum vb. kastedildi?inde büyük harfle ba?¬lar: Bu y?l Meclis, yeni döneme erken ba?layacakt?r. Son aylarda Kurum, yaz?m konusunda yo?un bir çal??ma içine girmi?tir. 2876 say?l? Kanun bu y?l yeniden gözden geçiriliyor. Bu madde Yönetmelik?in 4?üncü maddesine ayk?r? dü?mektedir.
14. Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin (tablo, heykel, müzik) her kelimesi büyük harfle ba?lar: Nutuk, Safahat, Kendi Gök Kubbemiz, Anadolu Notlar?, Sinekli Bakkal; Türk Dili, Türk Kültürü, Varl?k; Resmî Gazete, Hürriyet, Milliyet, Türkiye, Yeni Yüzy?l, Yeni As?r; Saraydan K?z Kaç?rma, Onuncu Y?l Mar??.
UYARI: Özel ada dâhil olmayan gazete, dergi, tablo vb. sözler büyük harfle ba?lamaz: Milliyet gazetesi, Türk Dili dergisi, Hal? Dokuyan K?zlar tab¬losu.
UYARI: Büyük harflerin kullan?ld??? yerlerde bulunan ve, ile, ya, veya, yahut, ki, da, de sözleriyle m?, mi, mu, mü soru eki küçük harfle yaz?l?r: Mai ve Siyah, Suç ve Ceza, Leyla ile Mecnun, Turfanda m?, Turfa m?? Diyorlar ki, Dünyaya ?kinci Geli? yahut S?r ?çinde Esrar, Ya Devlet Ba?a ya Kuzgun Le?e, Ben de Yazd?m.
15. Millî ve dinî bayramlarla bayram niteli?i kazanm?? günlerin adlar? büyük harfle ba?lar: 29 Ekim Cumhuriyet Bayram?, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayram?, Ramazan Bayram?, Kurban Bayram?, Nevruz Bayram?, Anneler Günü, Ö?retmenler Günü, 27 Mart Dünya Tiyatrolar Günü, 14 Mart T?p Bayram?, H?d?rellez.
Kurultay, bilgi ?öleni, aç?k oturum vb. toplant?lar?n adlar?nda her kelime büyük harfle ba?lar: V. Uluslararas? Türk Dili Kurultay?, Manas Bilgi ?öleni.
16. Tarihî olay, ça? ve dönem adlar? büyük harfle ba?lar: Kurtulu? Sava??, Millî Mücadele, Cilal? Ta? Devri, ?lk Ça?, Yükselme Devri, Millî Edebiyat Dönemi, Servetifünun Dönemi, Tanzimat Dönemi.
UYARI: Tarihî dönem bildirmeyip tür veya tarz bildiren terimler küçük harfle ba?lar: divan ?iiri, divan edebiyat?, halk ?iiri, halk edebiyat?, eski Türk edebiyat?, Türk dili, Türk sanat müzi?i, Türk halk müzi?i, tekke edebiyat?.
17. Özel adlardan türetilen bütün kelimeler büyük harfle ba?lar: Türklük, Türkle?mek, Türkçü, Türkçülük, Türkçe, Türkolog, Türkoloji, Avrupal?, Avrupal?la?mak, Asyal?l?k, Darvinci, Konyal?, Bursal?.
UYARI: Özel ad kendi anlam? d???nda yeni bir anlam kazanm??sa büyük harfle ba?lamaz: acem (Türk müzi?inde bir perde), hicaz (Türk müzi?inde bir makam), nihavent (Türk müzi?inde bir makam), acemi (tecrübesiz), amper (elektrik ak?m?nda ?iddet birimi), jul (fizikte i? birimi), allahl?k (saf, zarars?z kimse), donki?otluk (gere?i yokken kahra¬manl?k göstermeye kalk??mak).
UYARI: Para birimleri büyük harfle ba?lamaz: avro, dinar, dolar, lira, yeni kuru?, liret.
UYARI: Özel adlar yerine kullan?lan "o" zamiri cümle içinde büyük harfle yaz?lmaz.
UYARI: Müzikte kullan?lan makam ve tür adlar? büyük harfle ba?lamaz: acema?iran, acembuselik, bayati, hicazkâr, türkü, varsa??, bayat?.
18. Yer, millet ve ki?i adlar?yla kurulan birle?ik kelimelerde özel adlar büyük harfle ba?lar: Antep f?st???, Brüksel lahanas?, Frenk gömle?i, Hindistan cevizi, ?ngiliz anahtar?, Japon gülü, Mara? dondurmas?, Van kedisi.
Ç. Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlar? büyük harfle ba?lar: 29 May?s 1453 Sal? günü, 29 Ekim 1923, 28 Aral?k 1982'de göreve ba?lad?. Lale festivali 25 Haziranda ba?layacak.
1919 senesi May?s?n?n 19'uncu günü Samsun'a ç?kt?m. (Atatürk)
Belirli bir tarihi belirtmeyen ay ve gün adlar? küçük harfle ba?lar: Okullar genel¬likle eylülün ikinci haftas?nda ö?retime ba?lar. Yürütme Kurulu toplant?¬lar?n? per?embe günleri yapar?z.
D. Levhalar ve aç?klama yaz?lar? büyük harfle ba?lar: Giri?, Ç?k??, Müdür, Vezne, Ba?kan, Doktor, Otobüs Dura??, Dolmu? Du¬ra??, ?ehirler Aras? Telefon, III. Kat, IV. S?n?f, I. Blok.
E. Bilim dallar?nda kullan?lan terimlerin büyük harfle yaz?l???, ilgili dallardaki uygulamaya ba?l?d?r: Canis canis, Carduelis carduelis, Ardea alba, Populus alba, Prunus domestica, Pinus silvestris.
F. Kitap, bildiri, makale vb.nde ana ba?l?kta bulunan kelimelerin tamam?, alt ba?l?kta bulunan kelimelerin ise yaln?zca ilk harfleri büyük olarak yaz?l?r.
G. Kitap, dergi vb.nde bulunan resim, çizelge, tablo vb.nin alt?nda yer alan aç?klay?c? yaz?lar büyük harfle ba?lar.
|
| |
Zihniyet 