Türkçe Hakk?ndaki Görü?lerim - Johan Vandewalle AnaDilim.Org -Türkçe Gönüllüleri - Yabanc? Dille E?itime Hay?r! Türk Lehçeleri Makaleler Gasp?ral?

"...Anadili Türkçe olan bir ki?inin k?sa cümlelerle dü?ündü?ü, konu?ma an?nda ise bu k?sa cümleleri çe?itli yollarla birbirine ba?layarak karma??k yap?lar kurdu?u görü?ündeyim. Bu "cümle ba?lama e?ilimi" baz? konu?urlarda zay?f, baz?lar?nda ise adeta bir hastal?k derecesinde güçlü olabilir. Bu son durumda ortaya ç?kan dilsel yap?lar, insan zihninin üstün olanaklar?n? en güzel ?ekilde yans?t?yor. Farkl? dil gruplar?na ait birçok dili inceledi?im halde ?imdiye kadar hiçbir dilde beni Türkçe?deki karma??k cümle yap?lar? kadar büyüleyen bir yap?ya rastlamad???m? söyleyebilirim. Biraz duygusal olmama izin verirseniz, bazen kendime "ke?ke Chomsky de gençli?inde Türkçe ö?renmi? olsayd?... ", diyorum. Eminim o zaman ça?da? dilbilim ?ngilizce?ye göre de?il, Türkçe?ye göre ?ekillenmi? olurdu..."

Yukar?daki yaz?y? tamamen Türkçe yazm??t?r.

Johan VANDEWALLE kimdir?

15 ?ubat 1960 Belçika do?umlu, 34 dil ve lehçe bilen, Dünyan?n en büyük dilbilimcilerinden Johan Vandewalle dillere ilgisinin ba?laya??n? ?öyle anlat?yor:

Türkçe ile ilk kez 1973?te yapt??? bir ?stanbul gezisi s?ras?nda tan??t???n? belirten Vandewalle, ?unlar? kaydetti: ?O zaman 13 ya??ndayd?m. O gezide ya?ad???m misafirperverlik beni çok etkiledi ve Türkçeyi ö?renmeye sevk etti. Türkçeyi biraz ö?renince, matematiksel yap?s?na hayran kald?m. Ve bu dili, bütün yanlar?yla incelemeye karar verdim.? Vandewalle, Belçika?ya döndükten sonra Türkçeyi ö?rendi?ini, daha sonra da Osmanl?ca ve eski Uygur Türkçesini ö?renerek Orhun Abideleri'ni inceledi?ini anlatt?.

Vandewalle?nin bildi?i diller

Wandewalle, Flemenkçe, Latince, ?ngilizce, Almanca ve Türkçenin yan? s?ra Farsça, Ça?da? Arapça, Rusça, Osmanl?ca, Klasik Arapça ve Eski Slavcay? ö?rendi?ini kaydetti. Türkçeye olan merak?n?n ard?ndan da Özbek, Kazak, K?rg?z, Türkmen, Azeri, Uygur, Tatar, Ba?kurt, Tuva, Orhon, Eski Uygur, Kuman ve Ça?atay Türkçeleri ile Tacikçeyi de kendi kendine ö?rendi?ini söyledi. Arapça kursu sonucunda da M?s?r ve Fas Arapças?n? ö?rendi?ini anlatan Vandewalle, yaln?zca seyahatlerde kullanmak amac?yla da ?talyanca, Arnavutça, Yunanca, Hintçe, Urduca ve Fince ö?rendi?ini söyledi. Vandewalle, sadece dil merak?ndan dolay? da Gaelic, Japonca, Svahili ve S?rpça kitaplar okudu?unu ve bunlar? anlad???n? kaydetti.

Johan Vandewalle, dil ö?renmenin paha biçilmez bir zenginlik oldu?unu vurgulayarak, amac?n?n, bu zenginli?i insanlarla payla?mak ve onlara da ö?retmek oldu?unu kaydetti. 1987 y?l?nda kat?ld??? yar??mada, 22 ya?ayan dili kullanarak ?en çok dil bilen Belçikal?? unvan? ald???na i?aret ederek, ?Ancak amac?m, dil konusunda rekor k?rmak de?il. Azimli olduktan sonra ö?renilemeyecek dil yoktur.? dedi. Vandewalle, Belçika?da bulunan ve ba?kan? oldu?u ??Oryantal, Do?u Dilleri ve Kültürleri Ö?retim Merkezi??nde farkl? düzeylerde konu?ulan Türkçe ve Arapça dersleri verdi?ini, ayr?ca de?i?ik ülkelerde ya?ayan ve Türkiye Türkçesini ö?renmek isteyenler için ??Türkçekent??, Türk lehçelerine merakl? olanlar için de ?Türkçestan? adl? internet siteleri haz?rlad???n? bildirdi.

Kendisi taraf?ndan kaleme al?nan yaz?n?n asl?:

Karmasik cumlelerle ilgili soruma yanit veren Sayin Saban Gul ve Ahmet

Aydin'a tesekkurler.

Karmasik cumlenin parcalara, yani daha kucuk cumlelere ayrilmasi guzel

bir yontem. Bu yontem, ogrencinin anlasilmasi kolay parcalardan hareket

ederek karmasik cumlenin anlamini bulmasini kolaylastiriyor. Ancak zayif

tarafi bence karmasik yapinin parcalardan nasil insa edildigini

yeterince aciklamamasidir. Asagida bu problemi halletmek icin karmasik

yapilari gorsellestirmek icin bir yontem onerecegim.

Anadili Turkce olan bir kisinin kisa cumlelerle dusundugu, konusma

aninda ise bu kisa cumleleri cesitli yollarla birbirine baglayarak

karmasik yapilar kurdugu gorusundeyim. Bu "cumle baglama egilimi" bazi

konusurlarda zayif, bazilarinda ise adeta bir hastalik derecesinde guclu

olabilir. Bu son durumda ortaya cikan dilsel yapilar, insan zihninin

ustun olanaklarini en guzel sekilde yansitiyor. Farkli dil gruplarina

ait bircok dili inceledigim halde simdiye kadar hicbir dilde beni

Turkcedeki karmasik cumle yapilari kadar buyuleyen bir yapiya

rastlamadigimi soyleyebilirim. Biraz duygusal olmama izin verirseniz,

bazen kendime "keske Chomsky de gencliginde Turkce ogrenmis olsaydi... "

diyorum, eminim o zaman cagdas dilbilim Ingilizceye gore degil, Turkceye

gore sekillenmis olurdu...

Konumuza, yani onermek istedigim yonteme, donelim:

"Olayi tartismak uzere ust duzey bakanlarin katildigi acil toplantiya

cagrilan Sivil Havacilik Bakani Huseyin, hava trafik kontrol merkezini

arayan bir kisinin, ucagin kacirildigini soylemesinin �yanlis alarma�

neden oldugunu soyledi." ("Yanlis alarm korkuttu", (3/10/2001, NTVNSMBC)

Bu karmasik cumlenin yapisini ogrencilerimiz icin en iyi sekilde

gorsellestirmeye calisalim. Yapiyi ayirdigimiz parcalari (ilk 3 kelimeyi

simdilik birakalim) asagidaki kaliba gore gosterelim:

+belirtili ozne

| tumlec

+eylem

Boylece elde ettigimiz kisa cumlelerin sayisi 7'dir. Bu kisa cumlelerin

bazilarinin diger cumlelerde ozne, nesne,... konumuna gectigini

gosterebilmek icin cumlelerimizi numaralayalim. Asagida bu numaralari

parcalarin karmasik yapinin icindeki yerine gore sectim (belki daha

uygun bir numaralama onerilebilir). Sifat-fiil ictumtesi (relative

clause) olusturulurken silenen bazi ogeleri de tekrar ekledim: 1'deki

"Sivil Havacilik Bakani Huseyin", 2'deki "toplanti", 4'teki "kisi".

Aslinda co-referential (gonderim acisindan ozdes) olan ogelere ayni

endeksler de eklenebilirdi, ancak yontemi ogretim alaninda uygulamayi

amacladigim icin, ogrencileri fazla korkutmamak icin, bundan vazgectim:

1+Sivil Havacilik Bakani Huseyin

| acil toplantiya

+cagrildi

2+ust duzey bakanlar

| toplantiya

+katildi

3+ Sivil Havacilik Bakani Huseyin,

| "7"yi

+ soyledi.

4+kisi

| hava trafik kontrol merkezini

+aradi

5+ bir kisi

| "6"yi

+ söyledi

6+ ucak

+ kacirildi

7+ "5"

| yanlis alarma

+ neden oldu

Ayni numaralamayi kullanarak karmasik yapiyi simdi asagidaki gibi

gorsellestirebiliriz. Sozcukler satir satir olarak soldan saga dogru

okundugunda asil cumlemizi tekrar buluyoruz (bu yapinin ekraninizda

dogru gozukmesi icin Courier gibi "non-proportional" font secmeniz cok

onemli!):

1+(Sivil Havacilik Bakani Huseyin)

| 2+ust duzey bakanlarin

| | (toplantiya)

| +katildigi

| acil toplantiya

+cagrilan

3+ Sivil Havacilik Bakani Huseyin,

| 4+(kisi)

| | hava trafik kontrol merkezini

| +arayan

| 5+bir kisinin,

| | 6+ ucagin

| | + kacirildigini

| 7+ + söylemesinin

| | yanlis alarma

| + neden oldugunu

+ soyledi.

Fazla karmasik olmayan yapilarin gorsellestirilmesi icin ayraclarla

yetinilebilir:

Bir kisi, [ucagin kacirildigi]-ni söyledi

Ancak yapi cok karmasik olunca ayrac kullaniminin, dilbilimci olmayan

yabancilara Turkce ogretiminde bir cozum olamayacagi sanirim asagidaki

ornekten anlasiliyor:

[[Ust duzey bakanlarin katildigi] acil toplantiya cagrilan] Sivil

Havacilik Bakani Huseyin, [[[hava trafik kontrol merkezini arayan] bir

kisinin, [ucagin kacirildigini] söylemesinin] yanlis alarma neden

oldugunu] soyledi.

Anlattigim yontemle ilgili ne dusunuyorsunuz? Isterseniz ayrintilara

girebilirim.

Selam ve saygilarimla,

Johan Vandewalle

Bu yaz? Türkçe Dünya adl? bilgisunar sayfas?ndan al?nm??t?r. Tam olarak kaynaklar a?a??dad?r.

Kaynakça:

http://groups.yahoo.com/group/Turkish-FL/message/314

http://www.zaman.com.tr/?bl=bolgehaberleri&alt=icanadolu&trh=20050612&hn...

http://www.zaman.com.tr/?bl=haberler&alt=&trh=20050611&hn=182189

http://de.wikipedia.org/wiki/Johan_Vandewalle

http://www.dilimdilim.com/icerik/makaleler/Johan_Vandewalle.htm