Türk Atasözleri ve Deyimlerinde Aile ve Akrabal?k Anlay??? - Nevin Güngör Ergan AnaDilim.Org -Türkçe Gönüllüleri - Yabanc? Dille E?itime Hay?r! Türk Lehçeleri Makaleler Gasp?ral?

Atasözleri geni? halk y???nlar?n?n yüzy?llar boyunca geçirdikleri tecrübe ve bunlara dayanan dü?üncelerden do?an ve benimsenen, kimin taraf?ndan söylendikleri belli olmaks?z?n a??zdan a??za dola?an, yol gösterici nitelik kazanm??, az kelime ile çok mana ifade eden kültür unsurlar?d?r. Deyimler de, çekici bir anlat?m özelli?i ta??yan ve ço?unun gerçek manas?ndan ayr? bir manas? bulunan kal?pla?m?? söz topluluklar?d?r.

Türk atasözleri ve deyimlerinin muhteva analizi yap?lacak olursa çok büyük bir k?sm?n?n aile ve akrabal?k ili?kilerini ifade etmeye yönelik oldu?u görülür.

?Aile, kan ba?l?l???, evlilik ve di?er yasal yollardan aralar?nda akrabal?k ili?kisi bulunan ve ço?unlukla ayn? evde ya?ayan fertlerden olu?an, fertlerinin cinsel, psikolojik, sosyal, kültürel ve ekonomik ihtiyaçlar?n?n kar??land???, fertlerin topluma uyum ve kat?l?mlar?n?n sa?¬land??? ve düzenlendi?i temel bir toplumsal birimdir ?eklinde tan?mlanabilir?. (DPT 1989: 3-4)

Toplumsal ya?ay???n ilk zamanlar?ndan beri her toplumda ailenin varl??? gözlenmi?tir. ?lkel topluluklarda aile tek sosyal kurum olma durumundad?r. Hayat?n gerektirdi?i dinî, ekonomik, e?itimle ilgili, siyasî... bütün faaliyetler aile çerçevesinde gerçekle?tirilmi?tir. Kültürler geli?tikçe kurumlar da geni?leyip daha karma??k hale girmektedirler. Bu sü¬reç yap?sal farkl?la?may? ve sosyal yap?n?n kurumsal bile?iklerini ortaya ç?kar?yor Dolay?s?yla aile dinî, ekonomik, siyasî birçok fonksiyonunu bu faaliyetlerle ilgili kurumlara devretmi? ya da onlarla payla?m??t?r. Fakat sile insan neslini üretme ve sosyalle?tirmedeki birincil grup olma fonksiyonlar? ile hem insan neslinin üretilmesinde hem de toplumun devaml?l???nda ve ?ekillenmesinde vazgeçilmez bir sosyal kurum olarak varl???m sürdürmektedir.

Bu tebli?imizde önemli folklorik malzeme, olan Türk atasözleri ve deyimlerinde ortaya konmu? olan aile ve akrabal?k ili?kileri silenin kurulmas?, sile üyeleri ve aralar?ndaki etkile?im boyutlar?nda ele al?n?p sos¬yolojik bak?? aç?s?yla de?erlendirilmeye çal???lacakt?r. Aile konusu çe?itli boyutlar?yla incelenirken, ilgili çok say?da atasözü ve deyim içinden belli ba?l?lar? seçilerek verilecektir.

Türk atasözleri ve deyimlerinde ortaya ç?kan aile ve akrabal?k anla¬y???n?n incelenmesinin sosyolojik aç?dan iki önemi vard?r:

Öncelikle Türk atasözleri ve deyimleri Türk toplumunun, Türk kültürünün bir ürünüdür. Burada tesbit edilen bulgular Türk toplumunu, Türk ailesini tan?mam?zda bize yard?mc? olur; Türk toplumunu ve ailesini birle?tiren, bütünle?tiren ba?lar?, ayn? zamanda bu süreçte ortaya ç?kan problemleri tesbit edebiliriz.

?kinci olarak, Türk atasözleri ve deyimleri ayn? zamanda Türk aile¬sine ve Türk toplumuna ?ekil veren unsurlard?r. Buradaki tesbitlerimiz toplumun sosyal kontrolü, sosyo-kültürel bütünle?mesi konular?ndaki çal??malar?m?zda bize yol gösterebilir.

I. A?LEN?N KURULMASI

Aile evlilik kurumu yoluyla kurulur. Türk atasözleri ve deyimlerin¬de evlilik kurumu de?i?ik yönleriyle ayr?nt?l? olarak i?lenmi?tir.

?Bekârl?k sultanl?kt?r? gibi bekârl??? destekleyen atasözleri de bu¬lunmakla birlikte, Türk atasözleri ve deyimlerinde genellikle evli olma te?vik edilen, bekârl?k ise arzu edilmeyen bir statüdür.

?Bekâr gözü kör gözü?.

?Bekâr?n paras?n? it yer, yakas?n? bit?.

?Bekârl?k maskaral?kt?r?.

?Varsa e?in rahatt?r ba??n, yoksa e?in zordur i?in?.

?Evlenenle ev alana (yapana) Allah yard?m eder?.

Genellikle k?z çocuklar? için erken ya?ta evlilik te?vik edilir, fakat evlilik konusundaki karar?n aceleye getirilmesi de istenmez. Fatma Ba¬?aran??n 1980?li y?llar?n ba??nda Manisa kent merkezi ve köylerinde yapt??? ara?t?rmaya göre k?z için en ideal evlenme ya??n?n 16-20 olmas?na kar??l?k, erkek için ideal evlenme ya?? 21-25?dir. (Ba?aran 1984: 148) Ev¬lenme ya?? k?rsal kesimden kasabaya ve kente do?ru gittikçe, kad?n?n e?i¬tim düzeyi yükseldikçe yükseklemtedir. Erken evlilik konusu ?u atasözlerinde dile getirilmektedir:

?K?z be?ikte çeyiz sand?kta?.

?Onbe?indeki k?z ya erdedir, ya yerde?.

?Demir tav?nda, dilber ça??nda?.

?Erken evlenen döl al?r, erken kalkan yol al?r?.

?Erken evlenen yan?lmam???.

??ven (acele eden) k?z ere varmaz, varsa da baht bulmaz?.

Türk atasözleri ve deyimlerinde tek e?lilik (monogami) vurgulanmak¬tad?r. Tarih içersinde Türklerin birden fazla e?le evlendikleri görülmü?tür. Gökalp??n bildirdi?ine göre, hakanlar?n ve beylerin ?hatun?dan ba?ka ?kuma? ad?yla ba?ka illere mensup e?leri de bulunabilirdi. Fakat Türk töresi bunlar? resmen e? olarak tan?mazd?, çocuklar? hakan olamazd?, mirasdan hak alamazlard?. (Gökalp 1976: 159) Bugün de ikinci kad?n kuma olarak ho? kar??lanmamaktad?r. Daha çok k?rsal kesimde görülen iki e?le evlilik, çocuk sahibi olma veya erkek çocuk sahibi olma gibi sebeplerle yap?lmaktad?r. Nitekim atasözlerinin hiçbirinde çok e?lilik des¬teklenmemektedir:

?Kad?n?n biri alâ, ikisi belâd?r?.

?Bir eve bir baca, bir kad?na bir koca?.

?K?z?n kimi severse güveyin odur, o?lun kimi severse gelinin odur?

atasözü e? seçmede k?z ve erkek çocu?u serbest b?rakmay? öngörüyorsa da, genelde atasözlerinde gençlerin evlenmelerine müdahale edildi?i göz¬lenir. Bu özellikle k?zlar için erken ya?ta evlilik te?vik edilmesi ve biraz sonra aç?klanaca?? üzere, Türk ailesinde üyeler aras?ndaki s?k? ba?lar dikkate al?nd???nda tutarl? bir yakla??md?r. Merter?e göre ?evlenme ve e? seçiminde k?rsal alanlarda çok etkili olan aile bask?s? köy ailesinden kent ailesine do?ru etkisini kaybetmektedir... Yine Türkiye?de özellikle k?zlar?n evlenme karar?nda silenin etkisi erkeklere göre daha fazla ol¬maktad?r. ?(Merter 1990: 29, 41)? Konu ile ilgili atasözlerinden baz?lar?:

?K?z? kendi havas?na b?rak?rlarsa ya davulcuya var?r, ya zurnac?ya?.

?K?z? kendi keyfine koysalar çalg?c?ya var?r?.

?Ergen gözü ile k?z alma, gece gözü ile bez alma?.

E? seçmede hem ailenin hem de akraba ve çevrenin fikri al?n?r. E?¬ler aras?nda denkli?e özen gösterilir. Özellikle k?z?n köklü bir aileden gelmesine, belli özelliklere ve de?erlere sahip olmas?na dikkat edilir. Ku¬rulan ailenin sa?lam temellere sahip olmas?nda bu seçim önemli rol oynar:

?Davul dengi dengine çalar?.

?Halay?ktan (beslemeden) kad?n olmaz, gül a?ac?ndan odun?.

?Kenar?n dilberi nazik de olsa nazenin olamaz?.

?Kendinden küçükten k?z al, kendinden büyü?e k?z verme?.

?K?z alan gözle bakmas?n, kulak ile i?itsin?.

?Pekmezi küpten, kad?n? kökten al?.

?Laf?n az? uzu, çobana verme k?z?; ya koyun güttürür, ya kuzu?.

?Asili almas? zor, saklamas? kolayd?r?.

?Babas?n?n mezar?n? görmedi?in adama k?z verme?.

E?er yeni evlenen çiftler ayr? ev açmayacaklarsa, genellikle erke?in babas?n?n evine yerle?me usulü (patrilokal) hakimdir. Evliliklerde ??çgüveysi? olarak k?z?n baba evine girme az görülür. Erke?in ?baba? oca???n? tüttürmesi önemlidir. Bu yaln?z k?rsal kesim için de?il, kent ke¬simi için de bugün de geçerli bir tesbittir. ?u atasözleri ve deyimlerden bu durum gözlenebilir:

?K?z? ver, köprü kes?.

??ç güveysi iç a?r?s??.

??ç güveysinden hallice?.

?Baba oca???.

II. A?LE ÜYELER? VE ARALARINDAK? ETK?LE??M

A. Aile Üyeleri:

Türk atasözleri ve deyimlerinde anne, baba, k?z ve erkek çocuklar üzerinde ayr? ayr? durulmaktad?r. Ailede en büyük rol kad?na verilir, kad?n ön plana ç?kmaktad?r. Çünkü, evi yuva haline getiren, aileyi bir¬birine ba?layan kad?nd?r.

?Evi ev eden avrat (kad?n), yurdu ?en eden devlet?.

?Kad?n erke?in e?i, evin güne?idir?.

?Kad?n?n düzdü?ü evi Tanr? y?kmaz, kad?n?n bozdu?u evi Tanr? yapmaz.?

?Kad?n var ev yapar, kad?n var ev y?kar?.

?Kad?ns?z ev olmaz?.

?Di?i ku? yapar yuvay?, içini, d???n? s?vay? s?vay??.

Buna kar??l?k baz? atasözlerinde kad?n?n statüsünün dü?ük oldu?u vurgulanmaktad?r:

?Kad?n? s?rda? eden esrara tellal aramaz?.

?Avrad?n kazd??? kuyudan su ç?kmaz?.

?Kad?n?n saç? uzun olur, akl? k?sa?.

?Kad?n ?erri ?eytan?n ?errine e?ittir?.

?Kad?n?n bir akl?, erke?in dokuz akl? vard?r?.

?Avrattan vefa, zehirden ?ifa?.

1971-1981 y?llar? aras?nda yap?lan Türkiye?de aile içi etkile?imi esas alan birtak?m ara?t?rmalar?n ortak bulgusu da erke?e k?yasla kad?n?n aile içi dü?ük statüsü üzerinde odakla?maktad?r. Kad?n-erkek statü fark¬l?la?mas? özellikle karar verme süreçlerinde; tüketimde ve genellikle mad¬dî imkânlarda; çevre ile ili?kilerde ve hareket özgürlü?ünde kendini göstermektedir. Bulgular kad?n?n eve ba?l?, ba??ml? konumunu yans?tmaktad?r. (Kâ??tç?ba?? 1984: 131-132) Yine ?Erkek getirmeyi, kad?n yet¬tirmeyi bilmelidir?, ?Anas?z çocuk evde hordur; babas?z çocuk çar??da? atasözleri kad?n ile erkek aras?ndaki i?bölümüne i?aret eder; kad?n?n yeri evidir, erke?in görevi d??ar?dad?r.

Kad?n?n en önemli statüsü anneli?idir. Daha sonra i?lenece?i üzere ailenin önemli sosyal fonksiyonlar?ndan biri üyelerine birincil grup tatmini sa?lamas?d?r. Bunun da büyük k?sm?n? annelik rolü ile kad?n yeri¬ne getirmektedir;

?A?larsa anam a?lar, gayr?s? yalan a?lar?.

?Ana gibi yar, Ba?dat gibi diyar olmaz?.

?Ana evlâd?ndan geçmez?.

?Anal? kuzu k?nal? kuzu?.

?Anadan do?mayan karde? say?lmaz?.

?Anadan olur dana, hamurdan olur maya?.

Türk atasözlerinde ve deyimlerinde silenin ikinci önemli ö?esi babad?r:

?Baba oca???.

?Baba nasihat? tutmayan pi?man olur?.

?Baba o?lunun fenal???n? istemez?.

Türk atasözleri ve deyimlerinde çocuk da aile içinde önemli ve ge¬rekli bir ö?e olarak i?lenmi?tir. Çocuk evde aileyi tamamlar, özellikle k?rsal kesimde küçükken aileye maddî katk? sa?lar, büyüyünce de ya?l?l?k gü¬vencesidir, ayn? zamanda statü kayna??d?r.

?Çocuklu ev pazar, çocuksuz ev mezar?.

?Çocuksuz kad?n meyvesiz a?aç gibidir?.

?Çocuk evin meyvesidir?.

?O?lan? k?z? olmayan avrattan, eski has?r yeydir?.

?Evlâd? olmayanda merhamet olmaz?.

Çocuk sahibi olmay? te?vik eden bu atasözleri ailenin insan neslinin üretilmesi ve devam?ndaki fonksiyonunu da getirir. Böylece hem ailenin ya da soyun hem de toplumun devaml?l??? sa?lanm?? olur.

Geleneksel Türk kültüründe çok çocuk statü ve güven kayna??d?r, fakat, Türk atasözleri ve deyimlerinde genellikle çocuk büyütmenin zorluklar?na i?aret edilir:

?Çok çocuk anay? ?a?k?n, babay? dü?kün eder?.

?Evlâd?n varsa ba??nda derdin var?.

?Çocuk büyütmek ta? kemirmek?.

?Çocuk isteyen belâs?n? da istemek gerek?.

?Evlâd?n varsa bin derdin var, evlâd?n yoksa bir derdin var?.

?Evlâd?n var m? derdin var?.

Merter?e göre ?Türkiye?de do?urganl?k oranlar? di?er Avrupa ülke¬lerine göre yüksek olmas?na ra?men, Türkiye?nin sanayile?mesi, modern¬le?mesi, e?itim düzeyinin yükselmesi, kentle?me h?z?n?n artmas? ve kad?n?n tar?m d??? i?gücüne kat?lmas? ile paralel olarak azalmaktad?r. ?(Merter 1990: 58)?

Çocuklar içinde de k?z çocu?un de?eri dü?üktür, çünkü ele gidecek¬tir. Erkek çocu?un de?eri yüksektir, çünkü ondan beklentiler çoktur; hem baba ad?n?, soyunu ve oca??n? sürdürecek, hem de anne babaya sta¬tü kazand?racakt?r. Kâ??tç?ba???na göre, erkek çocu?una verilen de?er köylerden kentlere ve büyük kentlere do?ru gidildikçe de?i?mektedir. Büyük kentlerde k?z erkek ay?r?m? yap?lmadan çocu?un aile ba?lar?n? güçlendirici fonksiyonu köylere göre daha çok vurgulanmaktad?r. ?(Kâ¬??tç?ba?? 1969: 110)? ?u atasözlerinde k?z ve erkek çocu?un de?eri i?lenmi?tir:

?K?z yükü tuz yükü?:

?K?z do?uran tez kocar?.

?K?z evde olsa da elden say?l?r?.

?O?lan do?uran övünsün, k?z do?uran dövünsün?.

?O?lan? her kar? do?urmaz, er kar? do?urur?.

?O?land?r oktur, her evde yoktur?.

Torunda bile ?O?lan?nki o?ul bal?, k?z?nki bahçe gülü? olarak nite¬lendirilir.

B. Aile Üyeleri Aras?ndaki Etkile?im

Aile üyeleri birbirlerine kar??l?ks?z sevgi ba?? ile ba?l?d?rlar. Aile için¬de birincil ili?kiler, yani, s?cak, samimî, yüzyüze, duygusal yönü a??r... ?li?kiler ya?an?r. Birincil ili?kiler her ya?taki insan?n kendini güvende hissetmesi, di?er insanlarla normal ve sa?l?kl? etkile?ime girebilmesi için çok gerekli ve önemlidir. Anne baba çocuklara s?cak bir ortam sa?lar. Çocuklar da belli ya?a geldiklerinde anne babaya yard?mc? olurlar. Ay¬r?ca çocuk küçükken anne baba nas?l onun için güvence kayna?? ise, an¬ne baban?n ya?l?l???nda da çocuklar güvence olabilirler. Dolay?s?yla sile üyelerine birincil grup tatminleri sa?layarak, toplumsal birlik, dayan??¬ma ve bütünle?mede fonksiyonel rol oynam?? olur Ailenin bu önemli fonk¬siyonu ?u atasözlerinde dile getirilmektedir:

??nsana ata ana gibi yâr olmaz?.

?Ba?dat gibi ?ehir olmaz, karde? gibi yâr olmaz; ana baba hiçbir yerde bulunmaz?.

Aile üyeleri aras?ndaki etkile?imi dört ba?l?k alt?nda incelemek müm¬kündür:

1. E?ler Aras? Etkile?im:

Aile kurulduktan sonra e?ler aras? etkile?im hem kad?n hem de er¬kek için birinci planda gelir:

?Bir adam?n kar?s? onun yar?s?d?r?.

?Karde? karde?i atm??, yar ba??nda tutmu??.

?Karde?ten kar?n yak?n?.

?Otuz o?lun olaca??na bir oturak kocan olsun?.

?Baba/o?ul ekme?i zindan ekme?i, koca ekme?i meydan ekme?i?.

E?leraras? ili?kide ?e?itlik?ten çok ?otorite? ili?kisi dikkati çeker. ?Erkeksiz ev, yelkensiz gemiye benzer? atasözü gere?i erkek evin reisi¬dir. Kad?n elinin hamuru ile erkek i?ine kar??mamal?d?r. Hele evde ka¬d?n?n otorite kurmas? hiç tasvip edilmez.

?Kad?n?n hükmetti?i evde mutluluk olmaz?.

?Bir evde iki horoz olunca sabah güç olur?.

?Kocana göre ba?la ba??n?, harc?na göre pi?ir a??n??.

Aile düzeninin sürmesi için e?lerin rollerini gere?i gibi oynamalar? tavsiye edilir:

?Kad?n? ye?il yaprak eden de kocas?, kara toprak eden de kocas??.

??yi kad?n?n kocas? cüppesinden bellidir?.

?Erke?in r?zk? kad?n?n ruhsat?na ba?l??.

?Avrad? bed olan?n sakal? tez a?ar?r?.

2. Anne-Baba-Çocuk Etkile?imi:

Çocuk dünyaya geldikten sonra ilk tecrübelerini aile içinde edinir. Ki?inin daha sonraki ya?ant?lar? ve çevresi ile ili?kileri aile içi ili?kiler¬den büyük ölçüde etkilenir. Aile bütün dünyada en önemli bir birincil gruptur. Aile üyeleri aras?ndaki sevgi ve samimiyet ?biz duygusu?nu ge¬li?tirir ve bu duygu ana babalardan çocuklara tutum ve al??kanl?klar?n geçmesini te?vik eder. Ailenin sosyalle?tirme fonksiyonu ?u atasözlerin¬de dile getirilmektedir:

?Sen seversen o?lunu, o da sever o?lunu?.

?Soydur çeker, huydur geçer?.

?Meyve a?ac?ndan uzak dü?mez?.

?Armut dal?n?n dibine dü?er?.

?A?aca ç?kan keçinin dala bakan o?la?? olur?

?Çocu?una iyi-kötü huy anadan gelir?.

Aile sosyalle?tirme süreci içinde çocu?a statü kazand?r?r. Çocuk ai¬leye girdi?i andan itibaren ya?, cinsiyet, do?um s?ras? gibi bir seri statü¬lere sahip olur. Di?er baz? statülerin kazan?lmas? da sile üyeli?ine ba?l? olarak gerçekle?ir. Meselâ, Ankaral? olmak, orta tabaka mensubu olmak gibi. Ailenin sa?lad??? statü toplam? çocu?un daha sonra kazanaca?? sta¬tülere de zemin haz?rlar. Yine sile verdi?i de?erler ve yapt??? telkinlerle e?, meslek, arkada? gibi seçimlerinde çocu?a statü yönlendirmesi de yapar:

?Ata dostu o?ula mirast?r?.

?Babas? ek?i elma yer, o?lunun di?i kama??r?.

?Dedesi koruk yemi?, o?lunun di?i kama?m???.

Buna kar??l?k çocu?un sosyalle?mesinde ve statü kazanmas?nda ?ah¬siyetin geli?mesinde ailenin yeterli olmad???, di?er ki?i ve gruplara da ihtiyaç duyuldu?u baz? atasözleriyle dile getirilmektedir. Böylece Türk atasözleri ve deyimlerinde hem anne baban?n statü kazand?r?c? fonksi¬yonlar? hat?rlat?larak aile kurumu fonksiyonel hale getirilir, hem de bu¬nun yeterli olmad??? gösterilerek fert ve toplum hayat?nda di?er ki?i ve gruplararas? etkile?ime de yer verilir; böylelikle dolayl? yoldan da olsa sosyal etkile?im ve dayan??man?n önemi de vurgulan?r.

?Ana baba ile iftihar olmaz?.

?Ata mal? mal olmaz, kendin kazanmak gerek?.

?Atalar ç?karay?m der tahta, döner dola??r gelir bahta?.

?Babadan mal kal?r, kemal kalmaz?.

Atasözlerinde silenin statü kazand?rma fonksiyonu da çift yönlü olarak i?lemektedir. Anne baba çocuklara do?rudan do?ruya ya da dolayl? olarak statü kazand?rd??? gibi, çocuklar da hem küçükken hem de büyü¬dükleri zaman anne babaya statü kazand?rabilirler. ??yi evlât anay? babay? vezir eder, kötü evlât rezil eder?, ?Do?an anas? olma, do?uran anas? ol? atasözleri bu gerçe?i dile getirmektedir.

Türk toplumunda erkek çocu?un de?eri daha büyük oldu?undan er¬kek çocuk do?uran anne de, erkek çocu?a sahip olan baba da daha yük¬sek bir statü kazanm?? olurlar: ?O?lan? her kar? do?urmaz, er kar? do?urur? atasözü bu gerçe?i dile getirmektedir.

Zaten realitede oldu?u gibi Türk atasözleri ve deyimlerinde de an¬nelik ba?l? ba??na bir statü kayna??d?r: ?Çocuksuz kad?n meyvesiz a?aç gibidir?.

Çocuk sosyalle?me sürecinde cinsiyet rollerini aile içinde ö?renir. Cin¬siyet rolleri çocu?un ki?ili?inin geli?mesinde, di?er insanlarla ili?kileri¬nin düzenli ve uyumlu olmas?nda ve topluma uyumlu bir ki?i olarak kat?lmas?nda, aile içi uyumun sa?lanmas?nda önemli rol oynar. Bu ö?¬renme sürecinde k?z çocuk anne ile, erkek çocuk baba ile özde?im ku¬rar. A?a??daki atasözleri ailenin bu fonksiyonunu aç?klar niteliktedir:

?O?lan babaya k?z anaya çeker?.

?Kenar?na bak bezini al, anas?na bak kaz?n? al?.

?O?lan atadan ö?renir sofra açmay?, k?z anadan ö?renir biçki biç¬meyi?.

Türk atasözleri ve deyimlerinde ebeveyn-çocuk ili?kilerinde otorite¬-itaat ili?kisi dikkati çeker. Çocuklar anne babaya hürmet etmeli, sayg?l? davranmal?d?rlar.

?O?ula devlet gerek ise, anaya ataya hürmet eyleye?.

?Ana ata önünden geçmek hata?.

?Ana baba duas?n? alm???.

?Ana baba bedduas?n? alan onmaz?.

?Ata yolu do?ru yoldur?.

?Atan?n önünden geçeni Allah sevmez?.

Anne baba çocuk ili?kilerinde çocuk ve ebeveynlerin birbirlerine kar¬??l?kl? görevleri vard?r, fakat ebeveyn daha vericidir. Çocuklar özellikle evlendikten sonra kendi ailelerini (e?lerini ve çocuklar?n?) ön plana al¬makta, anne-babalar?na gereken ilgi ve yard?m? gösterememektedirler.

?Baba borcu evlâda dü?er?.

?Baba himmet, o?ul hizmet?.

?Do?urdum o?lum oldu, evlendi kom?um oldu?.

?Bir baba dokuz o?lu besler, dokuz o?ul bir babay? besleyemez?.

?Babas? o?luna bir ba? ba???lam??, o?lu babas?na bir salk?m üzüm vermemi??.

Çocuk için genelde annenin varl??? ve rolü daha önemlidir:

?Yüz koyunlu atam kalmaktan, bir yüksüklü anam kalmak yeydir?.

?Baba öksüzü öksüz de?il, ana öksüzü öksüz?.

?Ana anal?k olursa, baba da babal?k olur?.

Aile içi ili?kilerde kar??l?kl? sevgi ve sayg?dan, i?bölümünden do?an i?birli?i ve dayan??ma istenir:

?O?lun güder, kar?n sa?arsa koyun olur?,

?Anas?n? babas?n? dinlemeyen evlât, kocas?n? saymayan avrat, üven¬dere ile yürüyen at? kap?nda tutma hiç, durma sat?.

?Buyurmadan tutan evlât, ça??rmadan kalkan avrat, orada olur devlet?.

3.Karde?leraras? Etkile?im:

Türk atasözleri ve deyimlerinde çok çocuk da tek çocuk da istenmez. Aileyi bir sosyal sistem olarak ald???m?zda anne, baba, çocuk yan?nda karde? de ikinci bir çocuk olarak bu sistemi tamamlayan bir alt sistemdir.

??nsana karde? gibi yâr, Irak gibi diyar olmaz?.

?Karde?i olmayan garip olur?.

?Karde?çe taksim? deyiminden karde?lik ili?kisinin payla?ma, e?it¬lik duygular?n? kazand?rd???n?, ?Karde?in büyü?ü peder, küçü?ü evlât yerine geçer? atasözünden de karde?li?in aile içi dayan??may? da sa?la¬yan bir ili?ki oldu?unu anl?yoruz. ?Anadan do?mayan karde? say?lmaz?

atasözü de karde?lik duygular?n?n ve rollerinin verilmesinde annenin ro¬lünü vurgular, oysa soy ba?? olarak karde?lik babadan geçmektedir.

Baz? atasözlerinde karde?leraras? ili?ki rekabet ya da dü?manl?k ili?¬kisi olarak verilir Tabiî atasözleri ve deyimler halk?n belli yer ve zamanda belli bir durumu ifade etmek için söyledikleri sözler olduklar?ndan, söy¬lendikleri ba?lamda de?erlendirildiklerinde anlam kazan?rlar.

?Allah karde?i karde?, keselerini ayr? yaratm???.

?Karde? karde?in ne öldü?ünü, ne ondu?unu ister?.

?Karde? karde?i b?çaklam??, dönmü? yine kucaklam???.

?Dost kazan, anan dü?man do?urur?.

4. Akrabal?k:

?Et t?rnaktan ayr?lmaz?, ?Akrabaya ta? atan onmaz? gibi atasözleri akrabalar?n öneminden bahsetmekte ise de genellikle Türk atasözleri ve deyimlerinde ortaya ç?kan akrabal?k ili?kileri realitede oldu?u kadar da s?cak ve samimi de?ildir:

?H?s?m h?s?m?n ne öldü?ünü ister, ne undu?unu?.

?Akraba idik akrep olduk biz bize, ayr? dü?tük bakmaz olduk yüz yüze?.

?Akraban?n akrabaya akrep etmez etti?in?.

Aile ve ev içinde oldu?u gibi akrabalar aras?nda da ili?kiyi kad?n be¬lirler. Bu sebeple kad?n taraf? ya da annenin akrabalar?na daha yak?n davran?l?r:

?Han?m h?sm? gelince oklovalar t?k?r t?k?r, beyin h?sm? gelince di?¬ler tak?r tak?r?.

?O?lan anas? kap? arkas?, k?z anas? minder kabas??.

?Kar? h?sm? alay ba?lar, erkek h?sm? sinek avlar?.

Gelin-kaynana ili?kisi Türk atasözleri ve deyimlerinde de bir kal?ba oturmu?tur. Gelin ile kaynana aras?nda daima so?uk ve gergin bir ili?ki yans?r:

?Gelin çiçek, her dedi?i gerçek; kaynana y?lan, her dedi?i yalan?.

?Gelinin dini yok, kaynanan?n iman??.

?Kaynana d?r?lt?s??.

?Kaynana pamuk ipli?i olup raftan dü?se gelinin ba??n? yarar?.

Eltiler ve gelin-görümce aras?ndaki ili?kiler de so?uk ve gergindir:

?Elti eltiden kaçar, görümceler bayrak açar?.

?Ortak/Kuma gemisi yürümü?, elti gemisi yürümemi??.

?Görümce, yüzünü görmeyim ölünce?.

Anne baban?n birinci dereceden karde?leri çocuklar?n bak?m?nda ve yeti?tirilmesinde büyük rol oynar:

?O?lan day?ya k?z halaya çeker?.

?Teyze ana yar?s?d?r?.

?Amca baba yar?s?d?r?.

?Gayret day?ya dü?tü?.

SONUÇ olarak bütün bu aç?klamalardan sonra Türk atasözleri ve deyimlerinde ortaya ç?kan sile modelini ?öyle tesbit edebiliriz: Aile an¬ne baba ve çocuklardan meydana geliyor Kad?n?n kad?n olarak statüsü dü?ük, fakat ailenin devam?nda, aile üyelerinin etkile?iminde, k?sacas? aile içindeki rolü çok önemli, annelik rolü ile ön plana ç?k?yor. Erkek evde reis rolündedir, e?i ve çocuklar? üzerinde otorite sahibidir. Fakat Gökalp??n da belirtti?i gibi, erke?in evdeki otoritesi ataerkil aile düze¬ninde oldu?u gibi s?n?rs?z de?il, velâyete dayal? s?n?rl? bir otoritedir. Ai¬lede çocu?un de?eri yüksektir Ancak atasözleri ve deyimler baba soyuna ve baba otoritesine dayal?, bir aile düzenini, henüz kentle?me ve modern¬le?me düzeyinin yükselmedi?i, kad?n?n e?itim düzeyinin dü?ük oldu?u ve çal??a hayat?na kat?lmad??? bir toplumsal yap?y? yans?tt?klar?ndan ai¬lede k?z çocu?un de?eri erkek çocu?a göre dü?üktür. Akrabalar aras?n¬daki ili?kiler de fazla s?k? ve yo?un de?ildir Gökalp??n tan?mlad??? ?Pederî aile? tipi (Gökalp 1976: 155-156) ortaya ç?kmaktad?r.

Türkiye?de özellikle 1960?l? y?llardan itibaren sanayile?me ve kent¬le?me h?z?n?n yükselmesi, iç ve d?? göçlerin artmas?, do?um kontrolü uy¬gulamas?n?n yayg?nla?mas?, özellikle büyük ?ehirlerde kad?n?n e?itim düzeyinin yükselmesi ve i? alan?na at?lmas? ile kad?n?n ve k?z çocu?un statüsünde yükselme gibi de?i?iklikler d???nda Türk atasözleri ve deyim¬lerinde ortaya ç?kan sile ve akrabal?k anlay??? hemen hemen günümüz¬deki sile anlay???n? da yans?tmaktad?r.

Bu haliyle Türk ailesi Türk toplumunda nesillerin ve toplumun/kül¬türün devaml?l???n? sa?layan, birincil ili?kilerle üyelerini tatmin eden, sosyalle?tirme süreci ile topluma yeni üye sa?layan, üyelerine statü ak¬taran ve rol modelleri sunan, bütün bu fonksiyonlar? ile de sosyal kont¬rol ve sosyo-kültürel bütünle?mede önemli rolü olan temel bir sosyal kurumdur.

KAYNAKÇA

ARSOY, Ömer As?m, Atasözleri ve Deyimler Sözlü?ü, Cilt: I-II, 3. b., Ankara: Türk Dil Kurumu Yay., 1981.

BA?ARAN, Fatma, ?Ailede Cinsiyet Rollerine ?li?kin Tutum De?i?meleri? . Türkiye?de Ailenin De?i?imi, Ankara: Sosyal Bilimler Derne?i Yay., 1984, ss. 145-160.

DPT, Türk Aile Yap?s?, VI. Be? Y?ll?k Kalk?nma Plan? Ö.?.K Raporu, Ankara: T.C. Ba?bakanl?k Devlet Planlama Te?kilât? Yay., 1989.

GÖRALP, Ziya, Türkçülü?ün Esaslar?, (Haz: Mehmet Raplan), ?stanbul: Kültür Bakanl??? Yay., 1976.

KÂ?ITÇIBA?I, Çi?dem, ?Aile ?çi Etkile?im ve ?li?kiler: Bir Aile De?i?me Modeli Önerisi? Türkiye?de Ailenin De?i?imi, Ankara: Sosyal Bilimler Derne?i Yay., 1984, ss. 131-143.

KÂ?ITÇIBA?I, Çi?dem, ?nsan Aile ve Kültür, ?stanbul: Remzi Kitabevi Yay., 1990.

MERTER, Feridun, 1950-1958 Y?llar? Aras?nda Köy Ailesinde Meydana Gelen De?i?meler, Ankara: T.C. Ba?bakanl?k Aile Ara?t?rma Kurumu, 1990.,

TÜLBENTÇ?, Feridun Faz?l, Türk Atasözleri ve Deyimleri, ?stanbul: ?nk?lâp ve Aka Kitabevi, 1963.

YURTBA?I, Metin, A Dictionary of Turkish Proverbs, Ankara: Turkish Daily News, 1993.

* Doç.Dr.Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü, Beytepe-Ankara

Türk Kültürü Kongresi Bildirileri Cilt II

NEV?N GÜNGÖR ERGAN