Türkiye Türkçesinde Saat Anlat?mlar?n?n Sözdizimsel Yap?s? - Yrd.Doç.Dr. Muna Yüceol Özezen AnaDilim.Org -Türkçe Gönüllüleri - Yabanc? Dille E?itime Hay?r! Türk Lehçeleri Makaleler Gasp?ral?

1. Saptayabildi?imiz kadar?yla, kaynaklarda Türkçede saat anlat?mlar?n?n sözdizimi özellikleri üzerinde henüz durulmam??t?r. Oysa günlük ya?am?m?zda büyük bir s?kl?kla kulland???m?z bu anlat?m biçimlerinin üzerinde durulmaya de?er birtak?m özellikleri vard?r.

Bizim özellikle üzerinde durmak istedi?imiz anlat?m biçimi, zaman?n, ba??na "saat" sözcü?ü getirilerek anlat?ld??? sözdizimsel birlikteliklerdir: Saat kaç? / Saat bir. / Saat yedi. / Saat 14.30. / Saat on bire yirmi var. / Saat sekizi çeyrek geçiyor. / saat be?e be? kala / saat on ikiyi on geçe / saat on civar?nda gibi. Türkiye Türkçesinde zaman anlat?mlar?n?n, yaln?zca bu biçimlerde sa?land??? da söylenebilir. Çünkü bunlar?n d???ndaki anlat?m olanaklar?, yukar?da verilen örneklerdeki "saat" sözcü?ünün eksiltilmesinden ba?ka bir?ey de?ildir: [Saat] 13.15'te bulu?al?m. / [Saat] dokuza on var. gibi.

Bu anlat?m biçimlerinin Türkçede, ne zamandan beri kullan?lmaya ba?lad??? ve ne zaman yayg?nla?t??? konusunda kesin bir yarg?da bulunmak, Eski Anadolu Türkçesi ve Osmanl?ca metinlerinin taranmas? ile elde edilecek sonuçlar?n de?erlendirilmesine ba?l?d?r. Eski Anadolu Türkçesi ile ilgili olarak tarad???m?z eserlerde bu tip anlat?m biçimlerine rastlamad?k. Bu dönemdeki metinlerde saat sözcü?ü "zaman, vakit, an"1 anlamlar?yla ve s?fat tamlamas? birlikteli?i içinde isim olarak kullan?lm??t?r: ol saat, heman saat, bir saat gibi. Ancak bu metinlerden birinde dikkati çeken "buçuk sâ'at" tamlamas? (Özmen: 1984, s. 167), saat sözcü?ünün, daha o zamanlardan ba?layarak "zaman, vakit, an" anlamlar? yan?nda saat anlam?yla kullan?ld???n? göstermektedir. Türkçede saat sözcüklü saat anlat?mlar?n?n yayg?nl?k kazanmas? ile mekanik saatlerin bulunarak özellikle Osmanl?larda yayg?n olarak kullan?lmas? aras?nda bir ko?utluk oldu?u söylenebilir. Gerçi "?nsanlar?n günün saatlerini bilme arzusu y?l, mevsim, ay ve hafta gibi kavramlar?n geli?mesi kadar eski olmal?d?r." (Çam: 1990, s.3). Özellikle do?u toplumlar?nda ?slamiyetle birlikte namaz ve oruç zamanlar?n?n tam olarak saptanmas? zorunlulu?u, çe?itli aletlerin bulunmas? ve kullan?lmas? sonucunu do?urmu?tur. Do?u toplumlar?nda ve buna ba?l? olarak Osmanl?larda bu gereksinim sonucunda yayg?nl?kla kullan?lan aletler, rubu tahtas?, usturlap ve güne? saatleridir. Bu ilkel aletlerde dahi, görülen ve gözlemlenen birimin bir biçimde söze döküldü?ü tart??mas?zd?r. Ancak bu anlat?m biçimlerini ve çal??ma konumuz olan anlat?m biçimleriyle ne ölçüde ili?kili oldu?unu saptayamad???m?z? kabul etmek durumunday?z. Eski Anadolu Türkçesinde rastlayamad???m?z "saat" sözcüklü zaman anlat?mlar?, özellikle 18.-19. yüzy?l Osmanl? Türkçesi metinlerinde ise yayg?n olarak kullan?lm??t?r:

Cuma gelince karar veçhile beyin arkada?lar? saat üç raddelerinde Üsküdar'a geçerler. (Özön: 1971, s.46)

Gece saat alt? sular?nda harem merdiveninin ?u bahçe üzerine olan kap?s? aç?ld?, gölge peyda oldu. ( Cezmi: 1299, s.312),

Saat be?te geldim. (?emsettin Sami: 1989, s.699) gibi.

2. Türkiye Türkçesinde saat anlat?mlar?n?n hepsinde saat sözcü?ü söz konusu birlikteliklere özne olarak kat?l?yor gibi görünmektedir. Ancak yüzeysel bir bak?? aç?s?n?n ürünü say?labilecek bu aç?klama, ba?ka bak?? aç?lar?yla geçerlili?ini yitirmektedir. Konuyu daha iyi de?erlendirebilmek için Türkiye Türkçesinde kaç tür saat anlat?m? oldu?unu belirlemek gerekmektedir. Buna göre Türkiye Türkçesinde saat anlat?mlar? ba?l?ca iki anlat?m biçimiyle sa?lanmaktad?r. Her iki anlat?m biçimi de gizli veya aç?k bir "Saat kaç?" veya "Saat kaçta? / Ne zaman?" sorular?n?n yan?t? niteli?indedir ve yine her iki anlat?m biçiminde zamana "bir, be?, 15.45, 18.00" gibi adlar verilir:

2.1 Birinci tip anlat?mlarda, verilmek istenen zaman ad?, yani kesin zaman, ba??na bir "saat" sözcü?ü getirilerek verilir: Saat iki. / Saat 13.30. gibi. Bu yap?lar, bu biçimleriyle yüklemleri "iki / 13.30", özneleri "saat" olan isim cümleleridir. Ancak yüklemlerin, kullan?mda büyük bir yayg?nl?kla Dor ko?ac?n? almamas? dikkat çekicidir. Bu yüzden "Saat kaç? " sorusunun yan?t? olan bu kesin zaman anlat?mlar?n?n "Saat iki oldu." / Saat ikiye geldi. cümlelerinden k?salma yoluyla olu?tuklar?n? da dü?ünmek mümkündür. Yine "Saat kaç?" sorusunun yan?t? olan bu cümleler, "Saat kaçta? / Saat kaç sular?nda? / Saat kaç civar?nda? / Ne zaman?" vb. sorulara yan?t olduklar? zaman durum de?i?mektedir.

Bu durumda "Saat iki." cümlesi bazan sonuna +DA durum ekini alarak ba?ka bir cümleye do?rudan do?ruya zarf tümleci olarak kat?lmaktad?r: "Saat ikide gelirim." gibi. Bazan da cümle içindeki bir ögenin herhangi bir birimi olmaktad?r: Biz [saat] ikiden önce burada oluruz, siz de [saat] ikiye do?ru gelin. gibi. Bu örneklerde de görüldü?ü gibi cümlede do?rudan do?ruya zarf tümleci olan veya bir ögenin bir birimi durumundaki bu iki sözcüklük birlikteli?e cümle ad?n? vermek, pe?i s?ra birtak?m tart??malar? da getirmektedir. Çünkü Türkçede örne?in "Kitap yararl?d?r.", "Ö?renci okuldad?r." isim cümlelerinde "kitap yararl?." ve "ö?renci okulda" bölümlerinin veya "Resim güzel oldu." fiil cümlesinde "resim güzel" bölümümünün, bir durum ekini alarak (örne?in +DA) bir ba?ka cümleye zarf tümleci olmas? yayg?n bir özellik de?ildir. Buna göre bu birliktelik cümle de?ilse hangi sözcük öbe?i olarak de?erlendirilmelidir? Kaynaklarda bu veya buna benzer bir sözcük öbe?i tan?mlamas? yoktur.

Belirtildi?i gibi kesin zaman? ö?renmek için sorulan "Saat kaç?" sorusuna verilen yan?tta "Saat iki oldu. / Saat ikiye geldi." cümlelerinden k?salma oldu?u dü?ünülse bile, bu "Saat kaçta? / Saat kaç sular?nda? / Ne zaman?" sorular?na yan?t olan biçimleri aç?klamamaktad?r. Bu ikinci tip saat anlat?mlar?yla ortaya ç?kan sözcük öbe?i, içerdi?i yarg?ms? anlamdan dolay? en fazla olarak fiilimsi öbeklerine benzemektedir. Zaten bu anlat?m biçimi neredeyse tam olarak ve derin eksilti varsay?mlar?yla s?fat? bir s?fat-fiilden olu?an bir s?fat tamlamas?na kar??l?k gelmektedir:

saat 13.30'da = saat[+in] 13.30 [oldu?u zaman]'da / saat[+in] 13.30['u gösterdi?i zaman]'da / belki daha da ileri giderek saat[+te göstergelerin] 13.30[+u gösterdi?i zaman]'da.

Bu varsay?msal kar??l?klarda saat ilk iki s?fat-fiil öbe?inde özne, sonuncusunda dolayl? tümleç olmaktad?r. Ancak art?k genel kullan?mda bu derin yap?lar tamamen yok olmu?tur. Bu yüzden "Saat iki."'yi basit bir isim cümlesi olarak de?erlendirebilmemize ra?men "saat ikide" için ayn? özgürlü?e sahip de?iliz. Zaten Türkçede herhangi bir ek almam?? iki ismin (isim+ isim) ili?kisi olarak ortaya ç?kan baz? sözcük öbeklerinde de çe?itli fiilimsi öbeklerinden k?salma mant??? söz konusudur. Buna göre, cümle içerisinde çe?itli durum ekleriyle bir öge (özellikle +DA ile zarf tümleci) veya ba?ka sözcük öbekleri içerisinde bir birim (örne?in saat üç+e do?ru) olan bu birlikteli?i "saat öbe?i" terimiyle tan?mlamak tart???labilir bir öneri olarak dü?ünülebilir.

2.2 ?kinci tip anlat?m biçiminde, yakla??k zaman?n belirtildi?i aç?k cümle veya isim tamlamas? / fiilimsi öbe?i kurulu?lar? söz konusudur:

Saat on bire yirmi var. / Saat sekizi çeyrek geçiyor. veya

saat be?e be? kala / saat on ikiyi on geçe,

saat iki civar?nda / saat yedi sular?nda gibi.

2.2.1 Cümle kurulu?lar?yla sa?lanan yakla??k zaman anlat?mlar?nda, bir zaman?n yirmi dört ana dilimden biri olarak adland?r?lmas? için gereksinim duydu?u daha küçük birim zaman? belirtmek için "var" isim yüklemi kullan?l?r: Saat üçe be? var. / Saat ona yirmi var. gibi. Bir ana birimle birlikte kendisinden art?k küçük zaman biriminin belirtildi?i durumlarda ise cümle "geçiyor" fiil yüklemini al?r: Saat dördü on geçiyor. / Saat be?i çeyrek geçiyor. gibi. geç- fiilinin, metin ba?lam?yla ilgili olarak ba?ka çekim ekleri ald??? da olur. Burada ilginç olan iki kar??t anlat?m için iki kar??t sözcü?ün kullan?lmamas?d?r: var~ yok veya geçiyor ~ kalm??. Ancak bundan daha dikkate de?er olan "Saat on bire yirmi var. / Saat sekizi çeyrek geçiyor." cümlelerinde "yirmi" ve "çeyrek" sözcüklerinin saat gibi "ne" sorusunun kar??l??? ve dolay?s?yla özne gibi görünmesidir. Ancak olan? / k?lan? tek olan bir cümlede iki özneden söz edilemez. ?u durumda "yirmi" ve "çeyrek" ögelerinin yükleme "ne kadar" sorusuyla ve miktar belirtmek yoluyla ba?land?klar?n? ve cümleye zarf tümleci olarak kat?ld?klar?n? söylemek gerekmektedir.

2.2.2 Yakla??k zaman anlat?mlar?n?n sözcük öbe?i kurulu?lar?nda ya "civar?nda / sular?nda"l? isim tamlamalar? veya fiilimsi öbekleri kullan?l?r. Fiilimsi öbe?i olarak kullan?mda "geç-" ve "kal-" kar??t fiilleri yer al?r: [saat] ikiye be? kala veya [saat] onu çeyrek geçe gibi. Cümle kurulu?undaki "var" ismi, bu yap?larda "kal-" olarak de?i?ir. Yine bu tip zaman anlat?mlar?nda ba?ka zarf-fiil ekleri yan?nda yayg?n olarak -A zarf-fiil ekinin kullan?larak kal?pla?t???n? da eklemek gerekir.

2.3 Saati ö?renmek için kurulan soru cümlelerindeki sözcüklerin dizimleri de ilginçtir. Kesin zaman? ö?renmek için genelde "Saat kaç?" sorusu sorulurken, kesin veya yakla??k zaman?n ba?ka bir cümleye zarf tümleci olarak kat?ld??? durumlarda "Ne zaman?" sorusu "Saat kaçta? / Saat kaç civar?nda?" vb sorular?ndan daha s?k olarak kullan?lmaktad?r. "Kaç gibi?" biçiminde yayg?nla?an anlat?m ise yanl??t?r. Saat'li anlat?mlarda saat sözcü?ü özne i?leviyle kesinlikle anlat?m?n ba??nda yer almaktad?r. Kaç soru s?fat? ise ya tek ba??na veya bir isme ba?lanarak s?fat tamlamas? birlikteli?iyle cümlenin yüklemi olmaktad?r. "Ne zaman?" sorusunda ise özne biçimsel olarak yoktur ve cümlenin yüklemi "ne" soru s?fatl? bir s?fat tamlamas?d?r.

3. Sonuç olarak, Türkiye Türkçesinde zaman anlat?mlar?, henüz üzerinde ayr?nt?lar?yla durulmam?? bir konudur. Türkçedeki zaman anlat?mlar?n?n sözdizimsel özellikleri, Eski Türkçeden ça?da? Türk lehçelerine uzanan bir çizgiyi kapsayacak bir çal??mayla, genel olarak ortaya ç?kar?labilir. Biz bu çal??mayla yaln?zca Türkiye Türkçesindeki genel özellikler üzerinde durmaya çal??t?k. Buna göre saat anlat?mlar?, kesin zaman? belirten ba?l? ba??na bir yarg? oldu?u zaman saat özne, iletilmek istenen zaman ad? da yüklem olmaktad?r. Bu yap?, yarg? biçimiyle ve fakat sözcük öbe?i i?leviyle ba?ka cümlelerin içinde de yer alabilmektedir. Dilbilgisi kaynaklar?nda üzerinde durulmayan bu öbek, saat öbe?i biçiminde adland?r?labilir. Yakla??k zaman anlat?mlar?nda genel olarak yarg? durumunda "var" ismi ile "geçiyor" fiili, sözcük öbe?i kurulu?lar?nda "civar?nda" ve "sular?nda"l? isim tamlamalar? veya "geçe" ve "kala"l? fiilimsi öbekleri kullan?lmaktad?r.

TARANAN ESERLER

Canpolat, Mustafa (1982), Ömer Bin Mezid Mecmuatü'n- Neza'ir, Türk Dil Kurumu Yay?nlar?: 500, Ankara.

Cemilo?lu, ?smet (1994), 14. Yüzy?la Ait Bir K?sas-? Enbiya Nüshas? Üzerinde Sentaks ?ncelemesi, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yay?nlar?: 602, Ankara.

Cezmi (M 1299), Mihran Matbaas?, ?stanbul.

Demirel, Mustafa (1997), Mecmû'a-i Latife ve Dili (Gramer- Metin- Sözlük), (bas?lmam?? doçentlik tezi), ?stanbul.

Derleme Sözlü?ü I- XII (1993), Türk Dil Kurumu Yay?nlar? say?: 211, 2. Bask? Ankara.

Ergin, Muharrem (1991), Dede Korkut Kitab? II (?ndeks- Gramer), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yay?nlar?: 219, Ankara.

?nalc?k, Halil- Mevlûd O?uz (1989), Gazavat-? Sultân Murâd b. Mehemmed Hân, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu Yay?nlar? XVIII. Dizi- Sa 1a, Ankara.

Karahan, Leylâ (1994), Erzurumlu Darir K?ssa-i Yusuf (Yusuf u Züleyha), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yay?nlar?: 564, Ankara.

Kutlu, ?emsettin (1989), ?inasi ?air Evlenmesi, Remzi Kitabevi, 2. Bask?, ?stanbul.

Tarama Sözlü?ü I- VIII (1971), Türk Dil Kurumu Yay?nlar? say?: 212 / 5, Ankara.

Tulum, A. Mertol (1971), Sinan Pa?a Tazarru'nâme, Milli E?itim Bakanl??? Büyük Türk Yazarlar? ve ?âirleri Komisyonu Yay?nlar?: 8, Dinî ve Tasavvufî Eserler Serisi: 1, ?stanbul.

Özezen, Muna Yüceol (1994), Gelibolulu Mustafa Ali'nin Hilyetü'r- Rical'i Metin- Gramer- Dizin (bas?lmam?? yüksek lisans tezi), Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.

Özkan, Mustafa (1993), Mahmûd b. Kadî-i Manyâs Gülistan Tercümesi Giri?- ?nceleme- Metin Sözlük, Atatürk Kültür, Dil ve tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yay?nlar?: 562, Ankara.

Özmen, Mehmet (1984), Ahmed-i Dâî Divan? (bas?lmam?? doktora tezi), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.

Özön, Mustafa Nihat (1971), Nam?k Kemal ?ntibah, Remzi Kitabevi, ?stanbul.

KAYNAKÇA

Çam, Nusret (1990), Osmanl? Güne? Saatleri, Kültür Bakanl??? Yay?nlar?:1243 Bilim ve Teknoloji Dizisi:1, Ankara

Hüseyin Kâz?m Kadri (1943), Türk Lûgati, Maarif Matbaas?, ?stanbul.

Ong, Walter J. (1995), Sözlü ve Yaz?l? Kültür (Sözün Teknolojile?mesi), (Çeviren: Sema Postac?o?lu Banon), Metis Yay?nlar?, ?stanbul.

Ruska, J. - T. Gökmen (1988), ?slâm Ansiklopedisi "Sâat" Maddesi, Milli E?itim Gençlik ve Spor Bakanl??? Yay?nlar?, 10. cilt, ?stanbul, ss. 2-3.

?emsettin Sami (1989), Kamus-? Türkî, Ça?r? Yay?nlar?: 2 Lugatlar Dizisi: 1, 3. Bask?, ?stanbul.

Thema Larousse Tematik Ansiklopedi (1993- 1994), "Saat" Maddesi 3. cilt, Milliyet Yay?nlar?, ?stanbul, ss. 428-429.

Tu?lac?, Pars (1972), Okyanus Ansiklopedik Sözlük, Pars Yay?nlar? Sözlük Dizisi:8, 1. Bask?, ?stanbul.

Türkçe Sözlük 1-2 (1998), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yay?nlar?:549, 8. Bask?, Ankara.

Wehr, Hans (1980), A Dictionary Of Modern Written Arabic, (Haz?rlayan: J. Milton Cowan), Lübnan Kütüphanesi Yay?nlar? , 3. Bask?, Beyrut.

D?PNOTLAR

1 Kökü sa' (sin elif ay?n) olan ve "kaybol-, yok olmak, zayi ol-" anlamlar?ndaki bu Arapça sözcü?ün yaln?zca birkaç türevi(mü?tak) vard?r: sâ'at, ço?ulu sâ'ât / sâ'un / savâ'un ve "k?sa süre" anlam?nda suvai'a. Bu türevlerden sâ'un, savâ'un ve suvai'a sözcükleri Osmanl?cada kullan?lmam??t?r. Türev bak?m?ndan zengin olmayan "saat" sözcü?ü, Türkçede "zaman, saat, an" yan?nda "zaman?, saati gösteren alet" anlam?n? da kar??lam??t?r.

Yrd.Doç.Dr. Muna Yüceol ÖZEZEN

Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi

Türk Dili ve Edebiyat? Bölümü

Kaynak : turkoloji.cu.edu.tr